|
Belli bir kavramı, duyguyu veya durumu dile getirmek amacıyla birden çok sözcüğün kalıplaşarak, çoğu zaman kendi anlamlarının dışında kullanılmasına deyim denir. Deyimleri oluşturan sözcükler, çoğu zaman kendi anlamlarından uzaklaşarak, farklı bir anlam yüklenmiştir. DEYİMLERİN ÖZELLİKLERİ1. 1.Bazı deyimler gerçek, bazıları ise mecaz anlamdadır. ÖRNEK Üstü başı (gerçek anlam), belli başlı (gerçek 2. Deyimler kalıplaşmış söz gruplarıdır. Deyimlerdekisözcüklerin yerleri değiştirilemez, sözcüklerin yerlerine eşanlamlıları getirilemez. ÖRNEK "Ekmeğine yağ sürmek" deyimi yerine, "yağı ekmeğine sürmek" denemez."Baş vurmak" deyimi yerine, "baş atmak", "kafa vurmak" söylenemez. 3. Bazı deyimlerdeki sözcüklerin karşıladıkları kavramlarla anlam ilgisi varken, bazılarında hiçbir anlam ilişkisi yoktur. ÖRNEK "Göz atmak, göz gezdirmek, kulak misafiri olmak" deyimlerinin karşıladıkları kavramlarla anlamsal ilişkileri vardır."Etekleri tutuşmak, çam devirmek, yaş tahtaya basmak" deyimlerinin karşıladıkları kavramlarla anlamsal ilişkileri yoktur. 4. Bazı deyimler ait oldukları toplumların adetlerini, inanışlarını, hayata bakış açılarını yansıtır. ÖRNEK Aba altından değnek göstermek, davulun tokmağı elinde olmak, beşik kertmesi, iyi saatte olsunlar... 5. Bazı deyimler birkaç sözcükten oluşur ÖRNEK Örümcek kafalı, ömür törpüsü, niyeti bozuk... 6. Bazı deyimler bir cümle, bazıları ise iki cümle şeklindedir. ÖRNEK Nalını sökmek için, ölmüş eşek aramak. Halka verir talkını, kendi yutar salkımı. 7. Aynı sözcüğün tekrarı dışında kalan tüm ikilemeler de deyim kabul edilir. ÖRNEK Aşağı yukarı, el alem, ağır aksak... UYARI: Deyimlerle atasözleri birbirine karıştırılmamalıdır.Atasözleri genel kural niteliğinde olduğu için, yalnız özel bir durum karşısında değil, her zaman doğrudur. Deyimler ise genel kural niteliği taşımaz, yalnızca özel bir durum karşısında doğrudur. ÖRNEK"Gözden ırak olan gönülden de ırak olur." ve "Aç ayı oynamaz." atasözleri, genel kural niteliğinde olduğu için, her zaman doğrudur."Karnı karnına geçmek", "Yazboz tahtasına çevirmek" sözleri deyim olduğu için değişmez kural niteliğinde değildir. Herkes ve her olay için söylenemez.
|
