|
Bir çok sözcük türünde olduğu gibi eylemler de yapısı yönünden üç temel bölüme ayrılır. A) Basit (asıl) eylemler B) Türemiş eylemler C) Bileşik eylemler A-BASİT EYLEMLER Yapım eki almamış ve başka bir sözcükle birleşme-miş olan eylemlerdir. ÖRNEKGideceğim, otursun, bakmışlar, yürü, gel(mek), sat (mak) Türkçede basit eylemler ya tek ya da iki hecelidir. ÖRNEKat(mak), ver(mek), bak(mak), kavra(mak), uyu(mak), ara(mak) UYARI: Bütün basit eylemler aynı zamanda emir kipinin ikinci tekil çekimidir. B-TÜREMİŞ EYLEMLER Eylem ve adların, kök ya da gövdelerine getirilen bazı yapım ekleriyle oluşturulan eylemlerdir.Türemiş eylemler şu şekillerde oluşturulur: 1- Ad ya da ad soylu sözcüklerin kök veya gövdelerine getirilen (addan eylem yapan) eklerle türetilebilir. ÖRNEK Göz-le(mek), iyi-leş(mek), hasta-lan(mak), dar-al (mak), baş-ar(mak) 2- Eylem kök ya da gövdelerine getirilen eklerle türetilebilir. ÖRNEK iç-ir(mek), geç-iş-tir-il(mek), sar-dır(mak), kaç-ış (mak), yıka-n(mak)... 3- Yansıma sözcüklere getirilen eklerle türetilebilir. ÖRNEK Pat-la-(mak), şır-ıl-da(mak), gür-le(mek), tık-ır-da (mak). C- BİLEŞİK EYLEMLER iki ya da daha çok sözcükle birleşerek oluşmuş eylemlerdir. Bileşik eylemler de kendi içinde iki bölüme ayrılır. I- Kurallı Bileşik EylemlerII- Anlamca Kaynaşmış Bileşik Eylemler I- KURALLI BİLEŞİK EYLEMLER Belli kurallarla birleşen eylemlerdir. İkiye ayrılır: 1- Özel bileşik eylemlera) Yeterlik eylemi: Eylem tabanına -abilmek, - ebil-mek (-ye bilmek, -ya bilmek) bileşimleri getirilerek yapılır. Birleştiği eyleme olasılık, başarma gücü, yeterlik anlamlan katar.ÖRNEKOku-yabilmek, söyleye-bilmek, gid-ebilmek, içebilmek, bul-abilmek... UYARI: Yeterlik eyleminin olumsuzu -ma, -me ekiyle yapılır, "bil" yeterlik eylemi kullanılmaz sözcükleri birleştiren (e, a) sesleri sözcükte kalır. ÖRNEK Okuyabilmek- okuyamamak gidebilmek- gidememek içebilmek - içememek b) Tezlik Eylemi: Eylem tabanlarına bir dar sesli (-ı,-i-u,-ü) ile vermemek eylemi getirilerek yapılır.Eklendiği sözcüğe tezlik,hızlılık,çabukluk anlamı katar. ÖRNEK Alıvermek, okuyuvermek, satıvermek, yapıvermek, açıvermek, yazıvermek,... c) Sürerlik Eylemi: Eylem tabanlarına bir düz geniş (a, e) sesli ile "durmak, koymak, kalmak, gelmek" eylemleri getirilerek yapılır. Eklendiği sözcüğe devamlılık, olagelemek, oladurmak anlamları katar. ÖRNEK Bakakalmak, süregelemek d) Yaklaşma Eylemi: Eylem tabanlarına bir düz geniş (e,a) sesli ile "yazmak" eylemi getirilerek yapılır. Eklendiği ilk sözcüğe az kalsın anlamı katar. ÖRNEK Düşeyazmak, öleyazmak, gideyazmak. 2- Yardımcı Eylemle Kurulan Bileşik EylemlerAd ya da ad soylu sözcüklerle birleşerek onlara iş, oluş, hareket, ve kılış anlamları katan "etmek, eylemek, olmak, kılmak" sözcüklerine yardımcı eylem denir. Bu eylemlerin ad soylu sözcüklerle oluşturduğu bileşime de yardımcı eylemle kurulan bileşik eylemler denir. ÖRNEK Yardım etmek, ağaç olmak, yetkili kılmak, seyreyle-mek... UYARI 1: Yardımcı eylemler genellikle tek başlarınayüklem olarak kullanılamaz. Birleştiği ad ya da adsoylu sözcükle birlikte yüklem görevini üstlenebilir. ÖRNEKYarın ona yardım edeceğim. Üşütüp hasta oldu."etmek", "olmak" yardımcı eylemleri az da olsa yardımcı eylem pozisyonundan sıyrılarak eylem olarak kullanılabilir. Bu durumda cümlede tek başına yüklem görevini üstlenebilir. ÖRNEK Yeni bir arabam oldu (var anlamında). Portakallar iyice oldu (olgunlaşmak anlamında). Bu ayakkabılar kaç lira eder? (fiyat anlamında) UYARI 2: Yardımcı eylemle kurulan bileşik eylemler şu koşullarda bileşik yazılır: a) Kendinden önce gelen ad ya da ad soylu sözcüğün son hecesinde ses düşmesine neden olmuşsa. ÖRNEK Şükür etmek - şükretmek Hapis olmak - hapsolmak Seyir etmek - seyretmek Kahır olmak - kahrolmak b) Kendinden önce gelen ad ya da ad soylu sözcükte ses türemesi (ses ikizlemesi) olmuşsa. ÖRNEK Red etmek - reddetmek His etmek - hissetmek Af olmak - affolmak Zan etmek - zannetmek Bu kural dışında kalan bütün yardımcı eylemle kurulan bileşik eylemler ayrı yazılır. UYARI 3: Bazı kullanımlarda yardımcı eylemlerin yerini addan eylem yapan ekler karşılayabilir. ÖRNEK Hasta oldu - hasta-lan-dı İyi oldu - iyi-leş-ti II ANLAMCA KAYNAŞMIŞ BİLEŞİK EYLEMLER Kendi içinde ikiye ayrılır:A- Anlamca Tam Kaynaşmış Bileşik Eylemler:Birleşen her iki sözcüğün de temel anlamından sıyrılarak yeni bir anlam kazanmasına anlamca tam kaynaşmış bileşik eylem denir. ÖRNEK Varsaymak, elvermek B- Anlamca Yarı Kaynaşmış Bileşik Eylemler:Bileşen sözcüklerden biri temel anlamını korurken diğeri farklı bir anlam kazanmışsa buna da anlamca yarı kaynaşmış bileşik eylem denir. ÖRNEK Hesap vermek, müsaade buyurmak, yaşamaya başlamak, yol almak, anlamamışlığa vurmak, düşünceye dalmak... C- Deyimleşmiş Bileşik Eylemler Eylem olan sözcüğün bir sözcük ya da sözcük grubuyla birleşip kalıplaşmasından oluşan bileşik eylemlerdir. ÖRNEK Etekleri zil çalmak Hapı yutmak İpe un sermek Aklını yitirmek
|
