|
Özneyle eylem arasındaki ilişkidir. Bu da dört boyutta değerlendirilir. A- ETKEN EYLEMLER Eylemin bildirdiği işi, oluşu, hareketi yapan belliyse; eylemin öznesi belliyse böyle eylemlere etken çatılı eylemler denir. ÖRNEK Annem de tatile bizimle gelecek / Özne Şiddetli yağmur ağaçların dallarını kırmış. / Özne UYARI : Etken eylemler genellikle basittir. "-I, -n, -ş" çatı eklerini almaz. Bu ekleri almayan tüm eylemler B- EDİLGEN EYLEMLER Gerçek öznesi olmayan bütün eylemler edilgendir. Bir başka deyişle sözde öznesi olan ya da hiç öznesi olmayan eylemler edilgendir. Çatı eki "-I, -n" dir. ÖRNEK Ali kapıyı açtı. (etken-geçişli) Kapı açıldı, (edilgen-geçişli) Sabah erkenden çarşıya gidildi, (edilgen-geçişsiz) Türküler söylendi, (edilgen-geçişli) UYARI 1; Sözde özne aslında belirtisiz nesnedir. Bu yüzden sözde öznesi olan eylemler nesne almış kabul edilir. Sözde özneye sahip bütün eylemler edilgen-geçişlidir. ÖRNEK Sigara içildi, (edilgen-geçişli) Silahlar atıldı, (edilgen-geçişli) Hem gerçek hem de sözde öznesi olmayan bütün eylemler edilgen-geçişsizdir. ÖRNEK Sabah erkenden okula gidildi, (edilgen-geçişsiz) Erkenden yatıldı, (edilgen) UYARI 2:Ad cümleleri edilgenlik ekleri olan "-I, -n"yi alamazlar; bu yüzden ad cümleleri edilgen çatılı olamaz. ÖRNEK Evde her şey vardı, (etken-geçişsiz) C- DÖNÜŞLÜ ÇATILI EYLEMLER Eylemin bildirdiği öznenin gerçekleştirdiği iş, hiçbir varlığı etkilemeden tekrar özneye dönerek onu etkiliyorsa, böyle eylemlere dönüşlü eylem denir. Dönüşlü çatılı eylemlerin çatı eki "-I, -n" dir. Gerçek özneleri vardır. ÖRNEK Ayla, aynanın karşısında boyalar süründü.(Boyayı "süren" de, "sürünen" de Ayla'dır.) Adam çocuklarını büyütmek için çırpınıyordu.("Çırpan" da, "çırpınan" da adamdır.) Yaşlı kadın sağa sola bakmıyordu.("Bakan" da "bakman" da yaşlı kadındır.) Mehmetçikler ileri atıldı.("Atan" da, "atılan" da Mehmetçiklerdir.) UYARI 1: "-I, -n" hem edilgenlik, hem de dönüşlülük ekleridir. Bu nedenle dönüşlü çatılı eylemlerle, edilgen çatılı eylemler birbirine karıştırılmamalıdır. Dönüşlü çatılı eylemlerde gerçek öznenin bulunması zorunludur. Edilgen Çatılı eylemlerde ise ya sözde özne vardır ya da hiç özne yoktur. ÖRNEK Fatma, aynanın karşısında süslendi, (dönüşlü çatılı) Bayram nedeniyle sınıf süslendi, (edilgen çatılı) Ali, türkü söyleye söyleye yıkandı, (dönüşlü çatılı) Çamaşırlar büyük bir özenle yıkandı, (edilgen çatılı) UYARI 2: Dönüşlü çatılı eylemlerde eylemin bildirdiği iş tekrar özneyi etkiler. Bu nedenle dönüşlü eylemler genellikle geçişsiz olur. Az da olsa dönüşlü eylemlerde geçişlilik görülür. ÖRNEK Ali, bayramlıklarını giyindi, (dönüşlü-geçişli) Şule, bütürf mücevherlerini takındı, (dönüşlü-geçişli) D- İŞTEŞ ÇATILI EYLEMLERGenellikle eylemin birden çok özne tarafından yapıldığını gösteren ve "-ş" çatı ekini alan eylemler, işteş çatılıdır. Çoğul olan özne genellikle eylemi aynı zaman dilimi içinde gerçekleştirir.Öznenin eylemi sırasındaki durumuna göre işteş çatılı eylemler üç bölümde incelenir. 1- Karşılıklı: Çoğul olan özne, eylemi gerçekleştirirken birbirlerini doğrudan etkiler. ÖRNEK Üç yıl sonra barıştılar. Gönülsüzce el sıkıştılar. Öğle saatlerinde buluştular. Toplantıda 2- Birliktelik: Çoğul olan özne, eylemi gerçekleştirirken birbirlerini doğrudan ÖRNEK Öğretmeni görünce sağa sola kaçıştılar. Çocuklar bahçeye doğru koşuşuyordu. Babalarından gelen mektubun başına üşüştüler. Acı haberi duyan kadınlar ağlaştı. 3- Nitelikte Eşitlik: Nitelikte eşitlik durumunda özne genellikle tekildir. Belli bir süreç içinde bir durumdan başka bir duruma geçiş anlatılır. ÖRNEK Güneşin altında kaldığı için esmerleşti. Kadın, yaşlandıkça kamburlaştı. Çamaşır suyuna yatırılan aletler beyazlaştı. Çocuk, büyüdükçe güzelleşti. UYARI:Bazı eylemler birden çok çatı ekini alabilir. ÖRNEK Yenildi (iki edilgenlik çatı eklerini almıştır.) Dövüşüldü (Hem işteşlik hem de edilgenlik çatı eklerini almıştır.) Sardırıldı (Hem ettirgenlik hem de edilgenlik eklerini almıştır.)
|
