Yaşayan diller, daha ileri dallanmaya doğru giderek farklı ko­nuşma çeşitlerine ayrılmış bulunurlar. Bir dil sahası içinde değişik bölge ve şehirler, ayrı konuşma diline sahip olabilirler.

 Dilin bu şe­kilde bölünmeleri o dilin lehçe, şive ve arzlarını meydana getirir. Bir dilin tarihî, siyasî, sosyal ve kültürel sebeplerle çeşitli bölgelerde zamanla ses, yapı ve kelime haznesi bakımından önemli farklarla birbirinden ayrılan kollarına lehçe denir. Özbek, Kazak, Kırgız, Türkmen, Azerî lehçeleri gibi. 

Bazı lehçeler, ana dilden çok eskiden ayrılmış olabilirler. Bu durumda lehçeler arasındaki ayrı­lıklar çok derin olur. Bu şekilde olan lehçelere uzak lehçeler adı ve­rilir. Meselâ Türkçe'den bilinmeyen bir zamanda ayrılmış olan Çu­vaşça ve Yakutça Türk dilinin uzak lehçeleridir. Buna karşılık daha yakın zamanda Türkiye Türkçesi'nden ayrılmış olup aralarında fazla fark bulunmayan Azerî ve Türkmen lehçeleri ise Türkçe'nin yakın lehçeleridir. Lehçe farklılığı bir dil içinde anlaşmayı güçleştirir ama engellemez.

Dilin tarihi bilinen devresi içinde kendinden ayrılmış olup bazı ses ve şekil farklıhklar gösteren kollarına şive denir. Burada lehçe ile şive aşağı yukarı aynı anlamda kullanılmaktadır. 

Bir lehçe veya şive içerisinde, daha küçük yerleşim bölgelerinde yazı diline oranla söyleyiş bakımından farklılık gösteren konuşma biçimlerine ağız denir. İstanbul ağzı, Adana ağzı, Konya ağzı, Ka­radeniz ağzı vb