Türkiye Türkçesi'nin Anadolu Selçuklu Devleti'nin kuruşulun­dan sonra XIII-XV. yüzyıllar arasında gelişme kaydeden ilk döne­mindeki yazı dilinin adıdır. Eski Anadolu Türkçesi için, Osmanlı Devleti'nin kuruşulundan önceki Anadolu Selçukluları ve Beylikler dönemlerini de içine aldığından, Almanca Altosmanische kelimesi­nin karşılığı olan "Eski Osmanlıca" terimi de kullanılmıştır. Hatta bazı dilciler, Eski Anadolu Türkçesi ifadesinin, Anadolu dışındaki Osmanlı şehirlerinde meydana getirilen eserleri içine almadığını ileri sürerek, bunun yerine "Tarihî Türkiye Türkçesi" terimini kul­lanmanın daha isabetli olacağını ifade etmektedirler. Ancak gerek "Eski Osmanlıca" gerek "Tarihî Türkiye Türkçesi" şeklindeki isimlendirmeler fazla yaygınlık kazanmamıştır. İlmî açıdan bu dönemi en iyi ifade eden adlandırmanın Eski Anadolu Türkçesi olduğu kabul edilmiş ve bu gün Türkiye Türkoloj isinde bu isim yaygınlık kazan­mıştır.

Anadolu Selçukluları'nın son devirlerini, Beylikler dönemini ve imparatorluk haline gelmeden önceki Osmanlı devrini içine alan Eski Anadolu Türkçesi devresinde, yabancı unsurların fazla karış­madığı sade bir Türkçe kullanılmıştır. Bu devrede meydana getirilen eserlerde de Arapça, Farsça unsurlar yer almaktaydı, ancak bunların oranı pek fazla değildi. Yabancı kelimelerin nispeti XIII. yüzyıldan XV. yüzyıla doğru gittikçe çoğaldı ve XV, yüzyıldan sonra dildeki sadelik kayboldu. Yazı dili konuşma dilinden uzaklaşarak bir aydın zümre dili halini almaya başladı. Yazı dili öyle bir hüviyet kazandı ki adeta başka bir dilmiş gibi tasavvur olunmaya başladı.

a) Selçuklular Dönemi

Tarihî kaynaklardan edinilen bilgilere göre Oğuzlar, X. yüzyılda Siriderya boyları ile Aral gölü kıyılarında merkezi Yenikent olmak üzere bir yabgu devleti meydan getirmişlerdir. Bu bölgelerde bazı şehirler de kuran Oğuzlar, buralarda yüksek kültürlü yerleşik bir hayata geçmiş bulunuyorlardı. Oğuzlar'm bir kısmı daha sonra Bu­hara'ya göç ederek orada yerleştiler. XI-XIII. yüzyıllar arasında Hârizm'in Türkleşmesinde rol oynayan Oğuzlar, Aral gölü ve Siri­derya yakasından Horasan'a kadar uzandılar ve burada Büyük Sel­çuklu Devleti'ni kurdular (1040). Büyük Selçuklu Devleti'ni kur­duktan bir müddet sonra, büyük kitleler halinde iran, Azerbaycan yoluyla Irak ve Anadolu'ya gelerek Anadolu'yu Türkleştirdiler ve bu bölgede Anadolu Selçuklu Devleti'ni meydana getirdiler (1075). Böylece Aral ve Siriderya boylarından Anadolu içlerine kadar uza­nan sahada büyük bir hakimiyet kurdular. Ancak Oğuzlar'in bu si­yasî varlıklarına paralel olarak XI. yüzyılda ayrı bir yazı diline sahip olup olmadığı henüz tam olarak aydınlanmış değildir.Gerçi Kâşgarlı Mahmud Divanu Lügati't-Türk'te Karahanlı Türkçesi ile öteki Türk boylarının konuştukları Türkçe'yi karşılaştırırken "dille­rin en yeğnisi" olarak nitelendirdiği Oğuzca ile de ilgili bir takım özelilklerden bahsetmektedir.

Kâşgarlı'nın Oğuzca hakkında verdiği bu bilgiler, Oğuz Türk­çe'sinin XI. yüzyılın ikinci yarısındaki dil durumu hakkında bir fikir vermekteyse de, bunlar bir yazı dili özelliğinden ziyade Oğuz Türkçesi'ni öteki kollardan ayıran bir ağız özelliği niteliğindedir. Bu da Oğuz şivesinin XI. yüzyılın sonunda henüz ayrı bir yazı dili ha­linde bulunmadığına işaret etmektedir. Bununla birlikte Oğuzca'nın zengin bir halk edebiyatına sahip bulunduğu ve Gazneliler devrinde Oğuz şiirinin varlığı tarihî kaynaklardan anlaşılmaktadır. Bu dö­nemde Orta Asya'da müşterek bir yazı dilinin devam ettiği gözlen­mekte olup henüz daha yeni yazı dilleri teşekkül etmemiştir. Yeni yazı dilleri ancak XII. yüzyılda ortaya çıkan gelişmelerle oluşmaya başlamış ve bu gelişmeye beşiklik eden bölge ise Hârizm bölgesi olmuştur. İşte Oğuz şivesinin Karahanlı Türkçesi'nden ayrılmaya başladığı dönem de XII-XIV. yüzyıllar arasım kapsayan dönem ol­muştur.

XI. yüzyılın sonlarında 1071 Malazgirt Zaferi'nin ardından çe­şitli Türk boylan Anadolu'ya yerleştiler. Anadolu'ya gelen bu boy­ların çoğunluğunu Oğuzlar meydana getirdiği için burada teşekkül eden edebî lehçenin esasını da tabii olarak Oğuzca teşkil etti.

Anadolu'ya gelen Oğuzlar buraya bütün edebî geleneklerini de getirerek Orta Asya ile olan bağlarını devam ettirmişlerdir. Bunun yanında öteki şivelerin edebî mahsulleri de çeşitli vesilelerle bura­lara gelmekteydi. Bu bakımdan Selçuklular devrindeki Anadolu Türkleri ile doğudaki diğer Türkler arasında sağlam bir kültür mü­nasebeti mevcuttu. Ancak Anadolu'ya gelen bu Oğuzların yazılı bir edebiyatlarının olup olmadığı ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin ku­rulması ile başlayan dönemin XIII. yüzyılın önceki dil durumu tam olarak açıklığa kavuşmuş değildir. Başka bir ifadeyle Anadolu'da gelişen edebiyatın XII. yüzyıldan önce başladığına dair henüz do­yurucu bilgi yoktur.

Selçuklular Danişmendliler'in yönetimine son verip Haçlı akın­larını da durduktuktan sonra Anadolu'da ilim ve sanat hayatı büyük bir gelişme kaydetti. En verimli dönemini XIII. yüzyılda yaşayan bu gelişme mahsulleri, Arapça ve Farsça ile kaleme alınmıştı. Çünkü gerek Büyük Selçuklu Devleti'nde gerekse bu devletin Anado­lu'daki bir devamı niteliğinde olan Anadolu Sejçukluları'nda Arap­ça'nın, özellikle de Farsça'nın ağırlıklı bir yeri vardı. Haberleşme ve şer'î işlerde Arapça'nın, divan işleri ile dahilî muamelelerde Fars­ça'nın, halk ile olan münasebetlerde ise Türkçe'nin kullanıldığı tah­min edilmektedir. Ancak Farsça'nın etkinilği Arapça'dan daha üstün bir durumda idi. Anadolu Selçukluları'nda Vezir Sahib Fahreddin Ali, vezirliği zamanında divan yazışmalarının dilini Arapça'dan Farsça'ya çevirtmişti. Azîz b. Erdeşîr-i Esterâbâdî de Bezm ü Rezm adlı eserini Arapça yazmak istediği halde, halkın Fars diline olan meyli ve bütün resmî yazıların bu dille yazılması üzerine eserini Farsça kaleme aldığını şöyle dile getirmektedir:"

Satacak malı olmadığını söyleyen, söyleyecek sözü bulunma­dığını itiraf eden bendeniz, işin başlarında, Hazreti Sultan tarafından bu eserin yazılması ve onun övgüye değer işlerinin anlatılması için görevlendirildiğim zaman onu Arapça yazmak istedim. Fakat Rum ülkelerinde yaşayan halkın çoğunun Fars diline meyilli olması ve ona itibar etmesi, o belde sakinlerinin büyük bir kısmının Derî (Fars) dilini konuşup anlaması, mektupların, muhasebe işlerinin, defterle­rin ve diğer hükümlerin tamamının bu dilde kaleme alınması, her­kesin aklının Fars nazmı ve nesriyle meşgul olması bizi Farsça yaz­maya yöneltti." (Aziz b. Erdeşîr-i Esterâbâdî, Bezm u Rezm Ayrıca Arapça olarak mey­dana getirilen eserlerin herkes anlasın diye Arapça'dan Farsça'ya tercüme edildiği ve medreselerde de Farsça eğitim yapıldığı anla­şılmaktadır.

Anadolu Selçukluları devrinde Arapça ve Farsça'nın ilim, ede­biyat ve devlet yazışmaları gibi her alandaki üstünlüğüne rağmen Anadolu'da XIII. yüzyıliçinde Türkçe bazı eserler meydana getiril­diği, bunların çoğu günümüze ulaşmamış bile olsa, tarihî kayıtlardan anlaşılmaktadır. Meselâ Şeyyad İsa'nın Hz. Ali'nin Salsal adlı bir devle çengini anlatan nazım nesir karışık Salsalnâme''si, yazan belli olmayan Şeyh San'an Hikâyesi, Anadolu'da ilk İslâm fetihlerini yaşatan Battalnâme, Dânişmendnâme gibi eserler varlıkları tarihî kayıtlardan anlaşılan fakat bize kadar gelmeyen eserlerdir. 

b) Anadolu Beylikleri Dönemi

XI. yüzyılda başlayan Selçuklu fetihleri Anadolu'ya büyük miktarda Oğuz kitlelerinin akmasına sebep olmuştu. Bu kitleler, başlarında beyleriyle birlikte, sürekli çatışmaların yaşandığı uç böl­gelerine yerleştirilmişlerdi. Merkeze sıkı sıkıya bağlanamayan bu uç sakinleri, düşman saldırılarını önler ve zaman zaman da onlara karşı saldırılar düzenlerlerdi.

Anadolu Selçuklu Devleti'nde I. Alâeddin Keybubad zamanında (1220-1237) kuvvetlenen merkezî otorite, onun ölümündeı sonra yeniden bozuldu. Alâeddin Keykubad'ın ölümünden sonra ortanca oğlu İzzeddin Kılıçarslan ile büyük oğlu Gıyaseddin Keyhusrev arasında amansız bir mücadele başladı. II. Gıyaseddin Keyhusrev'in tecrübesiz kişilerle iş birliği yapması, devletin yönetim mekaniz­masının bozulmasına yol açtı. Devletin bu zayıf durumundan yarar­lanan büyük bir Türkmen kitlesi "Babaıler İsyanı" denilen bir ayaklanma başlattılar. Öte yandan Yakındoğu'da hissedilir bir baskı kuran Moğollar, Selçuklu Devleti'nin bu karışıklığından yararlana­rak harekete geçtiler ve 1243 yılında Kösedağ Savaşı'yla Anadolu Selçuklu Devleti'ni mağlûp ettiler. Bu yenilgiyle hızlı bir çöküş devresine giren Anadolu Selçukluları Moğollar'a bağlı bir devlet haline geldi ve Anadolu'nun hakimiyeti Moğollar'in eline geçti. Bundan sonra çeşitli suistimaller ve iktisadî sarsıntı yüzünden Ana­dolu Selçuklu Devleti, yeniden eski kudretli durumuna gelemedi ve II. Gıyasseddin Mesud'un ölümüyle (1308) de son buldu.

XIII. yüzyılın sonlarına doğru Moğol baskısının zayıflamasın­dan yararlanna uç kuvvetleri olarak yerleştirilen Türkmen beyleri, yavaş yavaş Selçuklular'la münasebetlerini keserek kendi adlarına bağımsız beylikler kurmaya başladılar. Anadolu Selçuklu Devle­ti'nin hakimiyeti altındaki topraklarda kurulan bu beylere "Anadolu beylikleri" (tavâif-i mülûk) adı verilmektedir. 

Anadolu beyliklerinde aralarında mücadelelere rağmen XIV ve XV. yüzyıllarda ilim ve fikir hayatı parlak bir şekilde devam etmiş, belli başlı Anadolu şehirleri birer ilim merkezi haline gelmişti. îlim adamlarına büyük değer veren beyler, diğer yandan ilmî faaliyetlerin rahatça yapılabilmesini sağlamak amacıyla medrese, kütüphane gibi yapılar kurmaya da büyük önem vermekteydiler. Hükümdarların bu yakın ilgi ve teşviki sayesinde tıp, astronomi, riyaziye, edebiyat, ta­rih, tasavvuf vb. çeşitli alanlarda pek çok kıymetli eser meydana getirildi.

Anadolu Selçuklularında sadece basit muhtevalı eserlerde gö­rülen Türkçe, Beylikler zamanında şuurlu olarak bir yazı dili olma hedefine doğru ilerleme kaydetmekteydi. Bunda da başta bulunan beylerin tutumları büyük rol oynamaktaydı. Yıkılan Selçuklu Dev­leti'nin yerini almak isteyen her beylik, kendi hükümet merkezini bir kültür ve sanat merkezi haline getirmek için uğraşmaktaydı. Bu de­vir Selçuklular'daki dil tutumuna karşı bir uyanma, millî dile dönüş ve gelişme devri olarak değerlendirilebilir. Anadolu Selçuklula­rı'nda XII. yüzyılın iknci yarısından sonra, İzzeddin Kılıçarslan za­manından bu yana edebiyat dili olarak Arapça, şiirde de Farsça, hü­kümdar ve devlet erkânının saraylarında rakipsiz bir hakimiyet elde etmişti. Sultan ve emirlerin himayesinde bir çok İran şairinin yanı sıra, değişik ülkelerden ilim ve fikir adamlarının bir araya geldikleri saraylar ve medreseler Fars dili ile büyük bir edebî ve ilmî faaliyete sahne olmaktaydı. Bunun tabii sonucu olarak da Farsça bir çok edebî ve ilmî eser ortaya konmaktaydı. Selçuklu hükümdarları daha çok Fars diline ve Fars edebiyatına değer veriyorlardı. Çünkü kendileri bu dile vâkıftılar. Oysa Anadolu Türk beyliklerini kuran Türk bey­leri Arap ve Fars kültürünü tanımıyorlardı, bu yüzden Arap ve Fars kültürüne itibar göstermeyerek kendi millî dillerine değer verdiler.

XII. yüzyılın ortalarından itibaren, Moğol baskısı yüzünden sü­rekli olarak batıya doğru akan Oğuz kütleleri, Anadolu'daki Türk nüfusunun artmasına ve önceden burada var olan edebî geleneklerin yeni gelenlerle beslenerek daha da zenginleşmesine sebep oldular.

Böylece artan Türk nüfusun tesiriyle Türkçe, Farsça karşısında git­tikçe kendini kabul ettirmeye ve Farsça'nın hakimiyetine son vere­rek bir yazı dili olarak yavaş yavaş filizlenmeye başladı. Beyliklerin başında bulunan hükümdar ve beylerin kendi millî dil ve kültürlerine değer verip Türkçe yazan ilim adamları ve şairleri koruyup teşvik etmeleri de filizlenmeye başlayan bu yazı dilinin gelişmesine yardım etti. Artık Türkçe hükümdar ve beylerin saraylarında itibar mevkiine oturmuştu.öylece Anadolu beylerinin milli bağlılıkları sayesinde Selçuklular döneminin çok az sayıdaki eserlerine karşılık beylikler döneminde Kur'an tercümeleri, peygamber kıssaları, evliya menkı­beleri, nasihatnâmeler, tıbba, baytarlığa, avcılığa, cevherlere, rüya tabirlerine ait çeşitli tercüme ve telif kitaplar; edebî alanda dinî-destanî manzum ve mensur eserler, tasavvufî ve romantik mesnevi­ler, divanlar vb. bir çok eser meydana getirilerek Türkçe edebî bir dil olarak iyice işlendi. Bu dönemde kaleme alınan eserlerin pek çoğu da Osmanlı Beyliği sahası içerisinde meydana getirilmiştir.