15. yüzyılda Maveraünnehr ve Horasan'da altın çağını yaşamış olan Çağatay edebiyatının en büyük şairi Ali Şir Nevayi'dir. 1441-I501 yılları arasında yaşamış olan Ali Şir Nevayi, yalnız Çağatay edebiyatının değil, aynı zamanda bütün Türk edebiyatının en büyük şairlerinden biridir. Herat'ta doğmuş olan Ali Şir Nevayi'nin babası dönemin devlet adamlarından Kiçkine Bahadır'dır. Kiçkine Bahadır,devlet adamlığının yanı sıra şair ve bilgin olan aydın bir kişidir. Nevayi, çocukluk ve gençlik dönemlerinde iyi bir öğrenim görmüş, dönemin hükümdarı Hüseyin Baykara ile birlikte okumuştur. Hüseyin Baykara 1470 yılında tahta geçince, Nevayi'yi de saraya almış ve ona divan beyliği vermiş, onu siyasi ve idari işler danışmanı olarak atamıştır. 

Eserleri ve Edebi Kişiliği 

Nevai , çok yanlı ve çok eser vermiş bir sanatçıdır. Sayıları otuzu aşan Türkçe ve Farsça eser yazmıştır. Türkçe şiirlerinde Nevayi, Farsça şiirlerinde ise Fani mahlasını kullanmıştır:

Türkçe Divan: Ali Şir Nevayi'nin Türkçe yazdığı en eski şiirlerinin toplandığı ilk Divanı Bedayiü'l-Bidaye adını taşır. Nevayi bu divanı Hüseyin Baykara'nın isteği üzerine düzenlemiştir. Sanatçının daha sonraki şiirleri ise dört Türkçe divan içerisinde toplanmıştır. Ali Şir Nevayi'nin Türkçe divanlarının her biri ayrı adlar almıştır. Garaibü’s Sıgar (çocukluğun gariplikleri ) Nevadirü'ş-Şebap (Gençliğin nadir şiirleri) Bedayiü'l Vasat ( Orta yaşlılılığın güzelliklerini ihtiva eden şiirler ) ve Fevaidü'l-Kiber (yaşlılığın faydalı şiirleri) bu divanlara verilen adlardır. Aslında bunlara, büyük bir divanın dört ayrı bölümü de diyebiliriz. Zaten kendisi de dördünü bir araya getirerek Hazainü'l-Me'ani adını vermiştir.

 Hamse: Ali Şir Nevayi'nin hamsesi Hayretü'l-Ebrar, Ferhad u Şirin, Leyla vü Mecnun, Sedd-i Sikenden (iskenderi), Seb'a-i Seyyare adlarını taşıyan mesnevilerden meydana gelmiştir. İslami edebiyatların çift kahramanlı ortak aşk hikayelerinden olan Ferhad u Şirin'i Nevayi, İranlı şair Nizami'nin aynı adlı eserinden esinlenerek yazmıştır. Edebiyatımızda daha çok Hüsrev ü Şirin adıyla yaygın olan bu Mesnevide ağırlık Nevayi'ninkinde Hüsrev yerine Ferhad'a verilmiştir.

Mecalisü'n-Nefais: Türk edebiyatında varlığı bilinen ilk şuara tezkiresi olması bakımından önemlidir. Nevayi bu Biyografi-Yaşamöyküsü türündeki eseri Molla Cami'nin Baharistan'ı ile Devletşah tezkiresini örnek alarak sekiz bölüm halinde yazmıştır. Her bölüme meclis adı verilmiştir. Bu tezkire 16. yüzyıldan itibaren Anadolu'da yazılmaya başlayan şuara tezkirelerine örnek olmuştur. 

Lisanüt-Tayr : Ali Şir Nevayi, Ferideddin Attar'ın Mantıku't-tayr'ını; Lisanü't-Tayr adı ve eklemelerle Çağataycaya çevirmiştir.

Hadis-i Erbain Tercümesi: Ali Şir Nevayi, Molla Cami'nin Hadis-i Erba'in ( kırk hadis ) adlı hadis kitabını dörtlükler halinde Farsçadan Çağataycaya çevirmiştir.

Muhakemetü'l-Lügateyn: Nevayi'nin Farsça ile Türkçeyi dil özellikleri bakımından karşılaştırarak Türkçenin kelime hazinesinin zenginliği ve anlam inceliklerini ifade etme kabiliyeti bakımından Farsçaya olan üstünlüğünü savunduğu ünlü eseridir. Nevayi'nin anadili konusundaki duyarlılığını göstermesi bakımından önemlidir.

Mahbubü'l-Kulub: Sanatçının sosyal konulara değindiği, ahlak kitabı niteliğindeki önemli bir eseridir. Eserde, Nevayi'nin kişilik özellikleriyle ilgili bazı bilgiler de yer alır.

Nesayimü'l-Mahabbe ; Molla Cami'nin velilerin, ermişlerin yaşam öykülerini anlattığı Nefahatü'l-Üns adlı eserinin Çağataycaya çevirisidir.

Mizanü'l-Evzan: Nevayi, şiirin teorisiyle de ilgilenmiştir. Nevayi'nin Mizanü'l-Evzan adlı eseri şiirle ilgili teorik bilgiler veren bir eserdir. Türklerin kullandığı nazım şekillerini içermesinin yanısıra, ayrıca vezinlerden, aruz kalıplarından da söz eder.Nevayi'nin başka eserleri de bulunmaktadır. Bunlar arasında Münşeat, Nevayi'nin dönemi ve kendisi hakkında bazı bilgilere yer veren mektuplardan meydana gelmesi bakımından örsmlidir.

Ayrıca Tarih-i Müluk-ı Acem ve Tarih-i Enbiya ve Hükema tarihi konulu eserlerindendir.Nevayi'nin Orta Asya'da ürünlerini veren Türk dilinin gelişmesinde büyük katkısı olmuştur. O, daha hayattayken, ünü ve eserleri Türk ülkelerine yayılmış bir sanatçıdır. Çağatayca yazmış olan bütün şairleri Nevayi'nin sanatı ve şöhreti geride bırakmış ve Nevayi'den sonra Çağatayca, "Nevayi dili" olarak anılmıştır.

Ayrıca, sanatçının gerek kendisinden sonra yaşamış olan Çağatay, gerekse Azeri ve Osmanlı sanatçıları üzerindeki etkisi yüzyıllar boyu sürmüştür. Öyle ki, kendisine nazireler yazan şairler olduğu gibi, ayrıca onun eserlerini okuyup anlamak için Çağatayca-Türkçe, Çağatayca-Farsça sözlükler de yazılmıştır.