Pennsylvania Üniversitesi'nde dilbi­lim, matematik ve felsefe alanların­da öğrenim gören Noam Avram Chomsky, aynı üniversitede özellik­le dilbilimci Zellig Sabbetai Harris' in derslerini izledi. 1950 yıllarına doğru dilbilimdeki "dağılım yöntemi'ni (Leonard Bloomfield'in ortaya attığı çözümleme yöntemi) eleştiren Harris'in geliştirdiği "dilsel dönü­şüm" kuramlarıyla yakından ilgile­nerek, 1951 yılında modern ibranicenin biçimbilimsel yapısı üstüne bir çalışma yaptı: Morphophonemics of Modern Hebrew (Modern îbranicenin Biçimbilimsel Sesbilimi). Daha sonra 1955 yılında, Harris'in geliş­tirdiği "dönüşümsel çözümleme" yöntemi konusunda bir doktora tezi hazırladı: Transformational Analysis (Dönüşümsel Çözümleme). Aynı yıllarda Harvard Üniversitesi'nde başta dilbilim olmak üzere ma­tematik ve mantık alanlarında araş­tırmalar yapan Chomsky, özellikle Systems of Syntactic Analysis (Sözdizimsel Çözümleme Dizgeleri) ve The Logical Structure of Linguistic Theory (Dilbilim Kuramının Mantık­sal Yapısı) adlı çalışmalarında, A.B.D'li yapısalcıların uyguladığı sözdizim yöntemlerini mantıksal-matematiksel bir bakış açısına göre değerlendirdi. 1955 yılında Massachusetts İnstitute of Technology'ye dilbilim profesörü olarak atandı; 1956 yılında bildirişim kuramı konu­sunda düzenlenen bir toplantıda sunduğu bildiriyle ("Three Models for the Description of Language" [Dil Betimlemesi İçin Üç Örnekçe]) dilbilimcilerin ilgisini çekti; daha önceki bazı dilbilgisi oluşturma giri­şimlerini eleştirerek, dönüşüm kav­ramını temel alan, betimleyici, açık­layıcı ve yalın bir dilbilgisi (sözdizim ağırlıklı) kuramı ortaya koydu. 

SÖZDİZİMSEL YAPILAR 

Bir yıl sonra yayımladığı Syntactic Structures'de (Sözdizimsel Yapılar, 1957), sözdizim kuramının ilkelerini ingilizceye uygulayan Chomsky, ge­liştirdiği kuramla, her konuşucu­nun, bilmediği, işitmediği ya da söy­lemediği tümceleri "üretebilme ve anlayabilme yeteneği" bulunduğunu ortaya koyuyordu. Bu da, konuşu­cunun, dil konusunda, örtük, sezgi­sel bir bilgisi bulunduğuna inandığı­nı gösteriyordu. Bir başka deyişle, her konuşucu, kendi dilinin yapısı konusundaki sezgisiyle, dilbilgisel tümceleri, dilbilgisel olmayan tüm­celerden ayırt edebilmekte, bundan yararlanarak da, daha önce işitme­diği tümceleri, kurallara uygun ola­rak sonsuz sayıda üretebilmektedir. Syntactic Structures'da ortaya ko­nan dilbilgisinin amacı, bir dilin bütün dilbilgisel tümcelerini açık seçik olarak betimleyebilecek bir örnekçe geliştirmektir. Yapıtta or­taya konan sözdizim kuramı üç bö­lümden oluşur: Dizimsel kurallar (soyut yapıları üreten kurallar); dö­nüşümsel kurallar (soyut yapıları tümcelere dönüştüren kurallar); biçimbilimsel-sesbilimsel kurallar (tümceleri gerçekleşme aşamasına getiren biçim ve ses kuralları). 

SÖZDİZİM KURAMINDA YENİ KAVRAMLAR

1960 yıllarında daha genel bir dilbi­lim kuramı geliştirme çabası içine giren Chomsky, 1965 yılında Aspects of the Theory of Syntax'ı (Söz­dizim Kuramının Görünüşleri) ya­yımlayarak, daha önceki yapıtında yer almayan bazı ikili kavramları (edinç/edim; derin yapı/yüzeysel yapı] ve dilbilgisinin üç bileşenini (sözdizimsel; anlamsal; sesbilgisel) açıklayarak, sözdizim kuramında yeni bir aşamayı başlattı. Edinç'i, konuşucu-dinleyicinin kendi dili ko­nusundaki sezgisel bilgisi olarak ta­nımlayan Chomsky'ye göre, bu bilgi her insanda örtük olarak vardır ve doğuştan gelen bir dilbilgisel dizge­dir. Edim ise, bu örtük dilbilgisel dizgenin değişik biçimlerde somut olarak kullanılması, gerçekleşmesi­dir. 

Derin yapı/yüzeysel yapı kavramlarıysa Chomsky'nin ortaya attığı üretici-dönüşümsel dil bilgisi'nin temel özellikleridir. Soyut tümce yapılar olan derin yapılara dönüşüm işlemlerinin (silme, ekleme, değiştirme yerine koyma, vb.) uygulanmasıyla somut tümce yapılarının bulunduğu yüzeysel yapılara geçilir. Derin yapıdan yüzeysel yapıya uzana süreç içinde de sözdizimsel, anlamsal, sesbilgisel kurallar yer alır.

DİLBİLİM ALANINDAKİ ÖBÜR YAPITLARI

Özellikle A.B.D'nde L. Bloomfield doğrultusunda gelişen dağılımsal, sınırlandırıcı yapısalcılığa karşı çı­kan Chomsky, ortaya attığı üretici-düşünümsel dilbilgisi kuramıyla çağdaş dilbilimin gelişme süreci içinde gerçek bir devrim yaratmış­tır.Söz konusu kuramı, yukarda sözü edilen iki temel yapıtın dışında, özel­likle şu çalışmalarında geliştirmiş­tir: Cartesian Linguistics (Descartesçı Dilbilim, 1966); Language and Mind (Dil ve Düşünce, 1968); The Sound Pattern of English (İngilizcenin Ses Yapısı; M. Halle'le birlikte, 1968); Studies on Semantics in Generative Grammar (Üretici Dilbilgisinde Anlam İncelemeleri, 1972). Chomsky'nin üretici-dönüşümsel dil­bilgisi, günümüzde, çeşitli dillere uygulanmakta, varsayımsal-tümdengelimli bir kuram olarak geçerli­liğini ve üstünlüğünü gün geçtikçe kanıtlamaktadır.