Türk halk bilgesi ve fıkra kahramanı (Hortuköyü, Sivrihisar, 1208-Akşehir, 1283/1284).Söylentiye ve kimi fıkralarından çıkan bilgilere göre Hortu köyü imamı Ab­dullah adlı birinin oğlu olan Nasret­tin Hoca, babasının ölümünden sonra bir süre köyünde imamlık yapmış, 1237 - 1238'de görevini başkasına bı­rakarak Seyyid Mahmud-ı Hayrani' ye bağlanmak üzere Akşehir'e göç­müş ve orada ölmüştür. 

Türk halk fıkracılığının ünlü tiplerin­den olan Nasrettin Hoca, Selçuklular çağında Anadolu kültür ocağında ye­tişmiş bir halk bilgesidir. Ünü Anado­lu dışına da taşmış, Doğu Türkistan' dan Macaristan'a, Güney Sibirya'dan Kuzey Afrika'ya kadar yayılmıştır. Hatta Nasrettin Hoca'nın Orta Asya­lı olduğu bile ileri sürülmüş, Orta As­ya Türkleri arasında Hoja Nasr (Ka­zaklarda), Nasrdin Afandı (Özbekler­de), Molla Nasrdin (Azerilerde) adla­rıyla anılmıştır.Nasrettin Hoca, adı çevresinde olu­şan fıkralarla siyasal yönetimden günlük yaşantılara kadar, yaşamın hemen her alanında alay edici, yerici, güldürücü, yorumlayıcı nitelikleriy­le efsaneleşen bir halk tipini oluştur­muştur. Yaşama bağlı, dünyayı ve olayları alaycı bir gözle yorumlayan Nasrettin Hoca güler yüzlü, babacan, hoşgörülü, şakacı, kendisiyle bile alay etmekten kaçınmayan, çevresiyle ile­tişimi güçlü bir insandır.

Fıkralarda kürkü, kavuğu, eşeği, karısı, evi, kom­şuları, vb. ile yer alan Nasrettin Ho­ca, gerçekçiliği, sağduyuyu, içtenliği, ataklığı, söz ve eylemlerinde doğrulu­ğu simgelemektedir. Nasrettin Hoca'nın pratik zekâsı, ha­zırcevaplığı ve espri gücü, fıkralara güldürücü olduğu kadar düşündürü­cü bir nitelik kazandırmaktadır. Kimi fıkralarında, özellikle de açlık ve yok­sulluk üstüne olan fıkralarında "ka­ra gülmece" ağır basar. Doğrudan doğruya Nasrettin Hoca' nın yaşammdan kaynaklanan fıkrala­rın sayısının 300 kadar olduğu bilim adamları tarafından ileri sürülmekte­dir. Ne var ki, Nasrettin Hoca'nın hal­kın içinden gelmiş olması ve halka da­yanması giderek "halk tipini" simge­leyen bir fıkra kahramam olarak yay­gınlaşması, sonraki dönemlerde de ki­mi fıkraların (Bektaşi, İncili Çavuş, Arapların Çuha, Talhak, Ebu Nuvas gibi fıkra kahramanlarının yaşamı çevresinde dolanan fıkralar) ona mal edilmesine yol açmıştır. Doğal olarak da bu durum Nasrettin Hoca fıkrala­rını öz kaynağından uzaklaştırmıştır. Nasrettin Hoca fıkraları başlangıçta sözlü anlatım yoluyla yeni kuşaklara aktarılmış, ancak XIX. yy'da yazıya geçirilmiştir. Nasrettin Hoca'dan ve fıkralarından ilk kez Ebülhayr Rumi, Saltukname adlı yapıtında söz etmiş, Lamii Çelebi'nin Letaif inde iki fıkra­sı yer almış, Çaylak Tevfik de Letaif-4 Nasreddin adlı yapıtında Nasrettin Hoca'nın kimi fıkralarını derlemiştir. Daha sonraları da Macar halkbilim­cisi İ. Kunos, Abdülbaki Gölpınarlı, vb. Nasrettin Hoca fıkralarına ilişkin kitapları çıkarmış, Fuat Köprülü, Or­han Veli Kanık da Nasrettin Hoca'nın bazı fıkralarını şiirleştirmişlerdir. 

Birisi, "Hoca" demiş, "başım ağrıyor,

ne yapayım?"

Hoca "Vallahi" demiş, "benim dişim

ağrıyordu, çektirmekten başka çare

bulamadım."

—Büyük Yanlışlıklar—

Bir aralık silah taşımak yasak edilmiş. Hoca yanında çift kulaklı koca bir ya­tağan taşırmış. Subaşı farkına varıp Hoca'yı çevirmiş, yatağanı göstere­rek "Bu ne?" demiş, "silah yasağın­dan haberin yok mu?". Hoca "Bu si­lah değil" demiş, "kitaplarda bazı yanlışlar oluyor, bununla onları ka­zıyorum." Subaşı, "Bu kadar koca­man bıçakla yanlış mı kazınır" deyin­ce Hoca "öyle büyük yanlışlar var ki" demiş, "bu bile küçük geliyor."

—Yesene—

Hoca, çok aç kaldığı bir gün bir fırı­nın önünden geçiyormuş. Bakmış vit­rinde bir yığın ekmek dizili. İçeri gir­miş. Fırıncıya "Bu ekmeklerin hepsi senin mi?" diye sormuş. Fırıncı "Evet, benim," der demez Hoca "Öy­leyse" demiş,"ne duruyorsun, yese­ne!"

—Ördek Çorbası—

Yoksul ve aç günlerinden birinde Ho­ca kuru ekmeğini gölün suyuna batı-rıp batırıp yemeye başlamış. Gölde ördekler de yüzüyorlarmış. Hocayı böyle gören birisi "Hoca" demiş, "afiyet olsun, ne yiyorsun?". Hoca başını hafifçe kaldırıp cevap vermiş. Ördek çorbası evlat