|
Bir kişinin ya da toplumun aksayan bir yönünün, bir inancın ya da tutumun çarpık, gülünç yönlerini alaycı bir dille anlatan ve yeren şiir ya da düzyazı (halk şiirinde taşlama, divan şiirinde hiciv, hicviye diye adlandırılır). Yergide ince bir alay söz konusudur. Bu alay sıradan bir güldürme etkinliği değil, bir kamuoyu oluşturma, karşı tavır takınma aracıdır. Kimi zaman yergide alayın dozunu aştığı, sövgüye, abartmalı kötülemeye dönüştüğü görülür; böyle durumlarda yergi gerçek niteliğini yitirir, sanattan uzaklaşır. Yergi çeşitli açılardan sınıflandırılabilir. Yaygın olan sınıflandırmaya göre yergi, "kişisel yergi" (bir kişinin çeşitli yönlerini ya da en çarpıcı yönünü konu edinir), "ahlaksal yergi" (olay ve olguların ahlaksal ölçütlere göre yerilmesiyle oluşur), "siyasal yergi" (siyasal eğilimlerin, kişilerin yerilmesi) olmak üzere üçe ayrılabilir. Kimi yergilerde bu üç türün iç içe geçtiği de dikkati çeker. Yergiler çoğunlukla gülmece dergilerinde yayımlanır. Genellikle şiir olmasına karşın düzyazı örneklerine de raslanan yerginin geniş bir okur kitlesi tarafından ilgiyle izlendiği de bir gerçektir. Yerginin, özellikle yergiye konu olanlarda ya da "ucu kendisine dokunanlarda" pek sevimli etki bıraktığı söylenemez. Eleştirinin doğru ve yanlışları dile getirmesinin yanı sıra yerginin alay da içermesi, çoğu kez yerilen tarafından tepkiyle karşılanır. TÜRK EDEBİYATINDA YERGİ Yergi en eski şiir türlerinden biridir. Divan şiirinde bu türde ün yapmış ozanlar arasında özellikle Şeyhi ile Nef'î anılabilir. Şeyhi Harname adlı mesnevisinde umduğuyla yetinmeyen, daha fazlasını isteyen insanları mecazlı anlatımla yermeyi amaçladı. Yergilerindeki keskin dili ölümüne yol açan Nef'î, Siham-ı Kaza (Kaza Okları) adlı yapıtında, babasından başlayarak, devlet ileri gelenlerini, çağdaş ozanları, vb. yergi konusu yaptığı şiirlerini derledi. Ayrıca Fuzulî, Şikâyetname adlı düzyazı mektuplarında yolsuzluk yapanları alaylı bir dille yermeden edemedi. Bağdatlı Ruhi ise ünlü terkibibendinde, insanların ahlakça düşüklüklerini, ikiyüzlülüklerini, sergiledi. Halk şiirinde de taşlama adıyla zengin bir yergi toplamı oluştu, insanların ve toplumun aksayan yönleri eleştiri, yergi konusu yapıldı. Özellikle Alevi-Bektaşi ozanlarının yazdığı tasavvuf şathiyelerinde kaba sofulalar eleştirilmiştir.
|
