Geleneksel Türk Tiyatrosunda dört yanı seyircilerle çevrili bir alanda, herhangi bir yazılı metne bağlı kalınmadan doğaçlama oynanan komedi türünde seyirlik oyundur.Ortaoyunu bir tuluat oyunudur. Belirli bir yazarı, yö­netmeni yoktur. Oyunlar, ustadan çırağa geçe geçe or­taklaşa nitelik taşıyan konulardan seçilir. Oyuncular, rollerini tam bir serbestlik içinde oynarlar.

Ortaoyunun belirli bir yapısı da yoktur. Çayırlarda, avlularda oynanabilir. Dekor olarak da yalın bir görü­nümü vardır: Oyunun oynandığı yerde ev, hamam, vb. olarak kullanılan birkaç kanatlı bir kafes ya da paravana ("yeni dünya"); işyeri olarak kullanılan iki kanatlı bir ka­fes ya da paravana (dükkân); erkek seyircilerin oturdu­ğu bir bölüm (mevki); kadın seyircilerin oturduğu bir bölüm (kafes); seyirciler ile oyun yerini ayıran bölüm(parmaklık).

Ortaoyunu dört bölümden oluşur: Giriş; muhavere  (arzbar, tekerleme); fasıl; bitiş. Oyun müzikle başlar. Çalgılar zurna ve çiftenaradan oluşur (zaman zaman ince saz takımı da kullanılmıştır). Girişte, zurna, pişekâr havası çalar; pişekâr, elinde paskalla (şakşak) ortaya ge­lip, oyunu açar. Muhaverede zurna, kavuklu havası ça­lar ve kavuklu ile kavuklu arkası ortaya gelirler. Muha­vere iki bölüm içerir: Bunlardan arzbarda, pişekâr ile kavuklu çekişirler ve sonunda birbirleriyle tanıdık çıkar­lar; tekerleme bölümünde, kavuklu bir tekerleme söy­ler ve başından geçen bir olayı anlatmaya başlar. Bu aşamada iki söz ustası (pişekâr ile kavuklu), çeşitli söz oyunlarıyla yarışırlar; sonunda bu anlatılanların bir düş olduğu ortaya çıkar. Fasıl bölümünde bir olay temsil edilir. Bitişte pişekâr, seyirciden özür dileyerek, gele­cek oyunun adını ve oynanacağı yeri bildirir, seyirciyi selamlar ve öbür oyuncularla alandan çıkar; zurna bitiş havası çalar.

Ortaoyununda yeralan başlıca kişiler şunlardır: Pişe­kâr (karagöz oyunundaki Hacivat'ın karşılığıdır; oyunu açar, yürütür ve bitirir; elinde bir pastal ya da şakşak bu­lunur, bununla ya çeşitli eylemlerdeki [sözgelimi kapı açmak, kapatmak] sesi çıkarır ya da oyuna yön verir); kavuklu (karagöz oyunundaki Karagöz'ün karşılığıdır; oyunun baş komiğidir); çelebi (mal mülk sahibi, miras­yedi, züppe, zampara bir kişiyi simgeler); zenne (kadın kılığına girmiş bir erkektir; ya eş ya kapatma yada ortamalı durumundadır; bazen tek başına, çoğunlukla da ötekilerle ortaya çıkar). Öbür tipler arasında da tuzsuz, matiz, sarhoş, külhanbeyi, efe, cüce ve kanbur, denyo, taklitler (taşralılar [Anadolulu, Rumelili]; müslüman azınlıklar [Kürt, Arnavut, Acem, Arap]; müslüman ol­mayan azınlıklar ve yabancılar [Yahudi, Ermeni, Rum, Frenk]) sayılabilir.

Ortaoyununun hangi tarihte ortaya çıktığı tam olarak bilinmemektedir. Ama XIX. yy'ın ikinci yarısı ile XX. yy'ın ilk çeyreğinde kesin biçimini almıştır. Tarihsel ge­lişmesi içinde "kol oyunu", "meydan oyunu", "zuhuri" (zuhuri kolu) gibi çeşitli adlar verilmiş olan ortaoyunu­nun doğuşu konusunda da çeşitli söylentiler vardır: Ba­zı ortaoyuncuları, ortaoyununun Kanuni Sultan Süley­man döneminde, Süleymaniye'deki tımarhanede akıl hastalarının tedavisi için oynanan oyunlardan kaynak­landığını ileri sürerler. Ortaoyununun karagözden doğdunu söyleyenler de vardır. Bazı Batılı incelemeci­lere göreyse, karagöz ile ortaoyununun oluşumunu es­ki Yunan ve Latin mimleri ile İtalyan halk komedyası"commedia dell'arte" etkilemiştir. Gerçeğe en yakın yaklaşıma göreyse, Osmanlı-Türk toplumundaki çeşitli eğlencelerde görülen bazı öğeler (müzik, dans, muha­vere, taklit, temsil, vb.), zamanla değişerek ve gelişerek "ortaoyunu" adı verilen türü ortaya çıkarmıştır. Batı tipinde tiyatro türünün gelişmeye başladığı dönemde, "perdeli ortaoyunu" denemesi yapılmış, Kavuklu Ham-di, Aksaray'da bu amaçla "Hayalhanei Osmani Kum­panyası" adıyla bir tiyatro kurmuş, onu, başka topluluk­lar da izlemiştir. Ne var ki, XX. yy'ın ilk çeyreğinde, or­taoyunu Batı örneği ilk tiyatrolarla rekabet edemediği için ortadan kalkmaya başlamıştır. Cumhuriyetin ilk yıl­larında Osman Cemal Kaygılı, Fikret Adil ve arkadaşları­nın kurdukları "Ortaoyununu İhya Cemiyeti" de bu ko­nuda yeterince etkili olamamıştır. Günümüzde, ortaoyunundan yararlanma çalışmaları yapılmaktadır.

Hareketlere değil, sözlere (daha doğrusu söyleşme­lere) dayanan, niteliği yönünden bir "soyut tiyatro" ör­neği olan ortaoyununda ün yapmış başlıca sanatçılar arasında Sepetçi Ali Rıza, Asım Baba, Attar Şükrü Efen­di, Kör Mehmet Efendi, Kavuklu Hamdi, Pişekâr Küçük İsmail Efendi, Naşit ve İsmail Dümbüllü sayılabilir.