|
Halk arasında doğarak ağızdan ağıza dolaşan gerçek olay ya da kişileri çoğunlukla olağanüstü nitelikleriyle işleyen anlatı türü. Halk edebiyatı ürünlerinden olan efsane (söylence de denir) türü, masal ve destan türleri arasında yer alır; çeşitli özellikleriyle söz konusu türlerden ayrılır: Destan hem uzun, hem de şiir biçiminde, efsaneyse kısa ve düzyazı biçimindedir; destanda anlatıma özen gösterilir, efsanedeyse böyle bir özen gözlenmez (efsanelerin dili yalın, anlatımı dolaysızdır); masallarda olaylar genellik-mutlu bir sonla biterken, efsanede olayların sonu genellikle dramatiktir. Efsaneler genellikle gerçek olaylardan kaynaklanmakla birlikte, kişi ve olayların anlatımında sık sık olağanüstülüklere başvurulduğu görülür. Efsaneler genellikle dört bölümde incelenir. 1) Yaradılış efsaneleri: Bu tür efsanelerde, evrenin yaradılışı, kutsal kitapların dışında oluşturulup geliştirilmiştir (sözgelimi, Yusufçuk Kuşunun Efsanesi); 2) tarihsel kişi ve olayları içeren efsaneler (Genç Osman, Kara Koyun, Köroğlu, Çakırcah Efe öyküleri, bu tür efsanelere örnek gösterilebilir); 3) olağanüstü varlıkları konu edinen efsaneler: Bu tür efsanelerde doğaüstü güçleri olan kişiler, mitolojideki hayvan ve bitkiler anlatılmıştır (sözgelimi, Alageyik Efsanesi); 4) dinsel içerikli efsaneler (dinsel kişi ve konuların işlendiği bu tür efsanelere örnek olarak Hallacı Mansur'la ilgili efsane örnek verilebilir). Divan edebiyatında efsaneler önemli bir yer tutmaktadır. Dinsel kökenli mucizeler, Arap ve Fars mitolojisine ilişkin bazı efsaneler,Divan edebiyatında birçok düzyazı ve şiire gereç oluşturmuştur (sözgelimi, Sedd-i İskender, Âyine-i İskender vb.).
Efsaneler çağdaş Türk edebiyatında da roman, tiyatro, şiir türü yapıtlara zengin bir konu kaynağı oluşturmuştur. Genel olarak halkın umutlarına, özlemlerine, çaresizliklerine inanç çerçevesinden yola çıkarak ışık tutan efsaneler, bazı yazarlarımız tarafından çağdaş bir anlayışla ele alınıp yeniden yazıya geçirilmiş ya da oluşturulmuştur: Selâhattin-Batu'nun Kerem ile Aslı'sı (1943); Yaşar Kemal'in Ağrıdağı Efsanesi (1970) ve Binboğalar Efsanesi
|
