Romanın Başlıca Karakterleri

Ahmed Nureddin: Romanın başkahramanı,Mevlevi tekkesinin şeyhi.Mustafa, Hafiz Muhammet, Molla Yusuf:Ahmed Nureddin'in tekke arkadaşları. Harun: Ahmed Nureddin'in kardeşi. Hacı Sinaneddin: Esnafin sevilen ve sayılan isim­lerinden biri, işlememiş olduğu bir suçla kadıya ihbar edilirAyni Efendi: Kadı. (Mahkeme başkanı) Romanın başkahramanı Ahmed Nureddin şöyle düşünür: "Yaşım kırk. İnsan ömrünün en kötü çağı bu. Arzulayabilmek için henüz genç, arzu­ladıklarımızı gerçekleştirebilmek için ise yaşlanmış sayılırız."

Ahmed Nureddin, Osmanlı İmparatorluğu'nun bir vilayetinde Mevlevi tekkesinin şeyhidir. Dinine ve inançlarına sıkı sıkıya bağlıdır. Şeyhi olduğu tekkeyi, Tanrı misafirleri dışında; sık sık evden kaçıp nikâhsız kansıyla birlikte olmak için tekkede kalan evli ve beş çocuklu sağır Mustafa, hayatını sararmış kitapların arasında geçiren, Hafiz Muhammed ve yirmi beş yaşında olmasına rağ­men, yaşının canlılığıyla hiç uyuşmayacak şekilde dikkatli, aşın ölçülü, kişisel konularda konuşmak­tan kaçınan ve bu haliyle kuşku uyandıran, güzel yazı konusunda çok yetenekli Molla Yusuf ile pay­laşır.

Bir Hıdrellez gecesi, Ahmed Nureddin'in kardeşi Harun hapse gireli on gün olmuşken, tekkenin koruyucusu ve Kadı Ayni Efendi'nin kayınbabası İhtiyar Caniç Hafiz Muhammed'i yanına çağırır. Hafiz Muhammed rahatsız olduğu için davete Ahmed Nureddin gider. Ahmed Nureddin, İhtiyar Caniç aylardır hasta yattığından helalleşmek için çağırdığını düşünür, bu ziyaretin kendisine, kardeşinden konu açmak için bir firsat olacağını umar. Ancak hasta yatağındaki İhtiyar Caniç'i görmeyi beklerken karşısına ihtiyarın otuz yaşların­daki güzel ve zarif kızı, Kadı'nın karısı çıkar. Kadın, Ahmed Nureddin'i çok etkiler. Kadın, kardeşi Hasan'ın İstanbul'da öğrenimini tamam­ladıktan sonra hem ailelerinin soyluluğuna hem de kendi bilgisine uygun bir konuma erişen kardeşinin sonradan tamamen değiştiğini kimseye sormadan işi gücü bırakıp basit insanlarla arkadaşlık kurup içki içerek malını mülkünü israf etmeye başladığını anlatır. Ne kadar yalvardılarsa fayda sağlamadığını, babasının bu nedenle yatak­lara düştüğünü, en sonunda da babasının, oğlunu mirasından mahrum bırakmaya onu evlatlıktan reddetmeye karar verdiğini anlatır. Kadın, Ahmet Nureddin'den, bu durum daha da kötüye gitmeden, Hasan'ın gönüllü olarak mirastan vazgeçmesi için kendisiyle konuşmasını rica eder. Derviş güzel kardeşine, mirastan vazgeçirmek için konuşacağı sözü verdiği Hasan ile zaman içerisinde giderek yakınlaşır. Hasan, Derviş'le kardeşinin nasıl olup da hapse girdiğiyle ilgili duyduklarını paylaşır. Harun'un talihsizliği, Kadının yanında kâtip olarak çalışmasından ileri gelir. Kentin kıyısında yaşayan küçük mülk sahibi bir kimse hükümetin ileri gelenlerini açık şekilde suçlamaya, haklarında konuşmaya başlar. Bu nedenle hapsedildiği kalede sorguya çekildiğinde işlediği birçok günahı itiraf ettiği gibi dinin, devletin, sultanın ve valinin aley­hinde de konuşur. Suçlunun henüz kente getir­ilmeden hapsedilip sorgusu yapılmadan yazılmış ifadesi Harun'un eline geçer. Neler söyleyeceği, neleri itiraf edeceği yazılı olan bu belgenin tesadüfen eline geçmesinden kaynaklanan, gereğinden fazla şeyler bilme durumu Harun'u hapse gönderir.

Ve Derviş, Harun'un hapsedildiği kalede öldürüldüğü haberini alır. Kendisinden onbeş yaş küçük, kardeşinin ölüm haberiyle sarsılır. Camide akşam namazını kıldırdıktan sonra ölüsünü bile göremeden gömülen kardeşinden bahseden bir vaaz verir. Suçsuz bir insanın öldürüldüğünü, bir cinayet işlenmiş olduğunu bu cinayete sebep olanların tüm insanları öldürmüş sayılacağını söyler.

Camide yaptığı konuşmanın geri dönüşü şiddetle olur. Öyle ki bir defasında, sonradan kaymakamın muhafizları olduğunu öğrendiği bir grup atlı üzerine saldırırlar, kırbaçlanyla Derviş'i yaralarlar. Sonrasında da Deniş kaleye hapsedilir. Işıksız, rutubetli bir hücrede kaldığı, zaman kavramını yitirdiği, rutubetten kemiklerinin sızladığı, günler boyunca tek tesellisi Hasan olduğundan emin olduğu ziyaretçisinin getirdiği yiyecekler ve onu kurtaracaklarına dair duyduğu güven olur. Arnk Derviş tüm sorumlulara karşı müthiş bir öfke duymaya başlamış, sisteme duyduğu güven yerini isyana bırakmışur. Gerçek suçluların ortaya çıkması için bir plan hazırlar. Esnafin sevilen ve sayılan isimlerinden Hacı Sinaneddin'i işlememiş olduğu bir suçla kaymakama ihbar eder. Amacı Hacı Sinaneddin'in suçsuz yere hapsedilmesinden dolayı halkı kışkırtıp isyan çıkarmaktır. Çıkan isyan sonu­cu yetkililer öldürülür ve Ahmed Nureddin, Kadı olur.