Halk Hikayeleri

Anadolu'da 16. yy sonrasında hikayeci aşıklar halkın sanat edebiyat ihtiyacını karşılıyordu. Köy köy geziyor, köy odalarında, düğünlerde, köy ve kasaba kahvehanelerinde sazlan eşliğinde hikayeler anlatıyordu. Bunlar bazen önceden hazırlanan hikayelerdi, bazen o anda kurgulanan hikayelerdi. Bazen de yaşanan olaylardan harekede anlatılan­lar... Bu hikayelerden en beğenilenleri zamanla destanlaşıyordu.

Halk hikayeleri geleneği aslında sevgi hikayeleri ve aşıkların yaşamöyküleriydi. İşte Kerem ile Aslı da bunlardan biridir. Kerem ile Aslı hikayesinin üç varyantı olduğu bilinmektedir. İlki Ankara Millî Kütüphane'de bulunan bir 19. yüzyıl cöngündeki "aşık Kerem Hikâyesi", öteki "Aslı-Kerem" başlıklı Türkmen varyantı, üçüncüsü ise Prof Dr. Ali Duymaz tarafından Van'da derlenen "Kerem'in Erzurum Macerası" adını taşıyan Türkiye varyan­tıdır

Bunun gibi Aşık Garip, Ercişli ile Selvi Han, Sümmani ile Gülperi de bunlardan... Anlatıcı aşık önce hikayesini düzyazı biçiminde anlatır, hikaye eder. Bu hem anlatıcı, hem de dinleyici için rahatlatıcı olur. Ardından araya serpiştirilen türkülerle, aşığa, sazı sözüyle tanınan yeteneğini gösterme fırsatı her aşık için önem taşırdı.

Günümüzde bile Doğu Anadolu ve Güney Anadolu'da benzer etkinlikler sürmekte, düğünlerde ya da ramazan ayında, uzun kış gecelerinde köy odalannda hikayeci aşıklar, eski geleneğe uygun, o hikayelere yeni ekleme ve çıkarmalarla hikaye okumaktadırlar. YaşamıHalk şairleri, âşıklar bir yandan şiir söylerlerken, bu­yandan da halk hikâyesi anlatırlardı. Bu gelenek, sözel olarak başlayıp daha sonra yazıyla sürdürüldü..Kerem ile Aslı hikayesinin yaratıcısı, Aşık Kerem ya da Kerem Dede adıyla anılan Azerbaycan yöresi halk şairidir. Aşk serüvenini konu edinen şiirleri halk arasında yayıldıktan sonra, adı bilinmeyen halk hikayecileri tarafından bu şiirler çerçevesinde yeniden oluşturulduğu ileri sürüldü. 

KEREM İLE ASLI

Bugüne kadar basılan çeşidi Kerem ile Aslı kitaplarında anlatıldığına göre, İsfahan şahının (padişahının) oğlu Ahmet Mirza (Kerem), şahın hazinedan Ermeni keşişin kızı Aslı'ya aşık olur. Ne var ki din ayrılığı yüzünden onunla evlenmesi olanaksızdır. Çünkü bunu kızın babası Keşiş iste­memektedir. Kızını da alarak ailesini kaçırır. Kerem arkadaşı Sofu Kardeş ile birlikte ilden ile kaçan keşişin ve Aslı'nın ardına düşer. Uzun yol­culuklar yapar.. Tüm yolculuklar boyunca Kerem arkadaşı Sofu'yla birlikte Türkiye'nin Kars, Van, Erzurum, Erzincan, Ankara, Sivas, Kayseri, vb illerini gezer. Bugünkü sınırlan dışında Hoy, Gence, Tiflis, Revan, vb yerlere ulaşır. Anadolu'nun birçok yerinde, hanlarda, kahvelerde şiirler söyler; yollara, dağlara, akarsulara (Sultan Dağı, Süphan, Nemrut, Kızılırmak, Murat Suyu, vb), hayvanlara (turnalar, ceylanlar, vb), Aslı'ya benzettiği güzellere şiirler söyleyerek derdini anlatır, sevgilisini sorar.

Aslı'yı yakından görebilmek için kızın annesine bütün dişlerini çektirir. Birçok güç durumdan da halk âşığı olduğu için kurtulmayı başarır. Hikâyeye olağanüstü öğeler de kanşır; iki sevgilinin doğurman bir dervişin verdiği sihirli elmayla olur. Zorda kalan Kerem'i Hızır kurtarır. Dağlar, ırmak­lar o şiir söyleyince geçit verir. Delikanlıyı sınamak için tabuta giren biri ona oyun edenlerle birlik olduğu için can verir. Kerem ceylanlarla, Gemibeli denen, Nuh'un gemisinin bulunduğu bir yerde bir kurukafayla konuşur..,. Tüm bu yolculuklar sırasında Halep paşasıyla tanışır. Derdini anlatır. Onun sevgisini kazanır. Paşanın emriyle keşiş de ikna olur, Kerem Aslı'yla evlenir.Ancak keşiş, bu evlenme işine yine pek razı değildir. Bunun için de bir cinlik düşünür. Düğün gecesi kızına giydirdiği gömleğe büyü yapar. Gömleğin düğmeleri ne yapılırsa yapılsın, açılmayacaktır. Nitekim de öyle olur. Kerem, gerdeğe girdikten sonra Aslı'nın gerdek gömleği bir türlü çıkarılamaz. Kerem düğmeleri açarken, bir yandan düğmeler kapanır. Bir türlü işin içinden çıkamazlar. Bunun için de bir ah çekince birdenbire ağzından çıkan alevle yanarak ölür. Aslı ne olup bittiğinin şaşkınlığını yaşarken, sevgilisinin külleri arasında kalmış kıvılcımla o da saçlarından tutuşup can verir. Hikâye böyle... 

Hikâyeyi Değerlendirme

Kimi incelemeciler, hikâyenin sonunu şöyle değer­lendirirler: "Hikâyenin bundan sonrası farklı sonuçlarla ilgili: Yaygın olan Kerem'in bu hâlet-i ruhiye içinde derinden bir "ah!" çekerek ve ağzın­dan bir alev çıkarak yanıp kül olması, Aslı'nın ise bu küller içinde sevdiğini ararken kırk gün sonra saçlarından tutuşup yanmasıdır. Hikâye böyle biter ve böyle bittiği bilinir. Ancak hiç de öyle bitmeyen anlatılar da var: Kerem bu sihirli düğmelerden kur­tulmak için Allah'a yalvarmış, duası kabul edilerek sihir bozulmuştur, iki sevgili çektikleri bunca sıkın­tının ardından birbirlerine kavuşurlar. Hikâyenin bir başka varyantına göre yanarak ölen Kerem'in kabri başında Aslı, kırk yıl belder, Allah'a yalvararak sevdiğini diriltmesini niyaz eder. Duası kabul edilir ve Kerem dirilir, Aslı gençleşir ve iki sevgili murat­larına ererler...

"Hikâyenin manzum bölümleri canlı doğa betim­lemeleri içerir; sevgiyi, gurbeti içli bir dille yansıtır. Sevgilisine kavuşma yolunda çileler çeken ve onun uğrunda yanan Kerem, modern edebiyatta bir sevgiye ideale bağlanıp can verebilen kahramanın simgesi sayılır.

1854'ten başlayarak birçok basımı yapılan hikâyeyi Sabri Koz'a göre ilk inceleme altına alan M. Sadık. Onun 1893 tarihinde (Maarif, S. 126,9 Kanumevvel 1309/21 Aralık 1893) yayımlanan yazısının başlığı "Kerem Yandı mı Yanmadı mı?" biçimindedir. Ama hikâyenin gözden geçirilmiş baskıları çeşitli dönemlerde yapılagelmektedir. Cumhuriyet döneminde çalışmalar daha yoğun­laşır. Kimi kaynaklar bu çalışmaları şöyle sıralar: Besim Atalay (1930), Pertev Naili Boratav, Fuat Köprülü, İlhan Başgöz, Muhan Bali, Saim Sakaoğlu, Fikret Türkmen, Ali Duymaz, Eflatun Cem Güney (1959), Şevket Rado (1972) işleyip yayımladılar. Şükrü Elçin metni inceleme konusu yaptı (1949) Ermeni aşuğu Civani yapıtı Ermeniceye uyarlaçtı. Uzeyir Hacıbeyli Azerbaycan'da opera için besteledi. Ahmet Adnan Saygun da Sabahattin Batu'nun yazdığı metne dayanarak Kerem Operası'nı besteledi (1952).