Toros'lardan Akdeniz'e doğru uzanan Dikenli Düz­lükte beş köy yayılmış bulunmaktadır. Bu beş köyün be­şinin de sahibi Abdi Ağa'dır. Dikenli Düzlük'te kanun da devlet de odur. Köylerde onun emri isteği dışında kuş, sinek bile uçamaz ve Abdi Ağa, hemen bütün ben­zerleri gibi, zâlimdir, insafsızdır, egoisttir.

İnce Memed, Dikenli Düz köylerinin en büyüğü olan Degirmenoluk'ta, dul annesiyle birlikte yaşayan yoksul bir çocuktur. Sahipsiz oldukları için Abdi Ağa onlara karşı daha da katıdır- Çocuk, daha o yaşlarda bu adamın kahrından bezmiştir. Birgün bir yolunu bu­lup çevredeki Kesme köyüne kaçarak ordaki Koca Sü­leyman'a sığınır ama; az bir zaman sonra Abdi Ağa, ye­rini haber alıp tekrar Değirmenoluk'a getirir. Çocuğa ve annesine karşı zulmünü artırır. Böylece yıllar geçer. İnce Memed, artık yetişmiş, delikanlı olmuştur; kom­şularından Hatçe'ye sevdalıdır.

Birgün, bir arkadaşı ile birlikte -hem de Abdi Ağa dan izin almaksızın- kasabaya gider. Oradaki değişik hayat İnce Memed'i şaşırtır. Hele ki buradaki halk_r Abdi Ağa'nın ve benzerlerinin kulu kölesi de değildir­ler. Kaldıkları bir handa Maraşlı Hasan Onbaşı ile ta­nışırlar. Hasan Onbaşı, onlara dünyanın sandıkları ka­dar dar ve sıkıntılı olmadığını anlatır. Memed derhal karar vermiştir. Hatice'yi kaçıracak, Çukurova'nın ağasız bir yerinde, kimseye kul olmadan, kendi kişiliği için­de yaşayacaktır. Dediğini de yapar. Ancak Abdi Ağa, yol izleyicisi Topal Ali'yi önüne katarak onların ardına dü­şer. Ormanda çatışırlar. İnce Memed, Abdi Ağa'yı da, yeğenini de vurup yaralar. Yeğen ölür; fakat Abdi Ağa iyileşir. Bu arada Hatçe'yi de ele geçirmiştir. Memed'i elden kaçırmış olan ağa (hiç olmazsa şimdilik, öcünü Hatçe'den alacaktır. Yeğenini öldüren kurşunu Hatçe nin attığını ileri sürerek onu tutuklatır. Hatçe, kasaba­ya yollanıp hapse atılır- Orada, oğlu kan dâvasından öl­dürülmüş Iraz adlı yaşlı bir kadınla ahbab olur. Ona Memed'ini anlatır. İki derd yoldaşı, Memed'i anarak avunmaya günlerini doldurmaya çalışırlar.

Memed, artık elini kana bulamış, kanun kaçkını ol­muştur. Koca Süleyman'ın salığı ile, dağlarda dolaşan Deli Durdu'nun çetesine katılır. Deli Durdu, yalnız deli değil, gerçekten kana susamış bir şakidir. Genç adamın ruh yapısı hiç bir zaman onun vahşiliğine, duygusuzlu­ğuna ulaşacak ölçüde değildir. Deli Durdu'nun, kendi­lerini sofrasında ağırlayan Kerimoğlu adlı bir aşiret beyini, daha yediği lokma kursağında iken, soyup so­ğana çevirmesi İnce Memed'i ondan büsbütün tiksindi­rir. Bu yüzden delikanlı Cebbar ve Recep Çavuş adlı iki arkadaşıyla birlikte ondan ayrılır.

Bu sırada Memed, Hatçe'nin hapse atıldığını, annesinin dövüle dövüle öldürüldüğünü öğrenmiş, çılgına dönmüştür, öc almak için köye, Abdi Ağa'nın evine bir baskın düzenler. Abdi Ağa, yine bir yolunu bulup ka­çar; ama kaçamamış iki oğlu şimdi ellerindedir. Cebbar'la Recep Çavuş -öc olsun diye- bu çocukları öldür­mek isterlerse de İnce Memed buna kesinlikle engel olur. üç arkadaşı Abdi Ağa'nın peşine düşerler. Artık kendisi de Abdi'ye düşman olan ve İnce Memed'in mertliğine hayran kalan İzci Topal Ali, şimdi onların hizmetindedir. Abdi Ağa'yı bu sefer Aktozlu köyünde yine basarlar; fakat herif yine kaçıp kurtulur.

Recep Çavuş, bir çarpışmada vurulmuş, İnce Me­med, Cebbar'la yalnız kalmıştır. Memed, gece gündüz, Hatçe'yi düşünmektedir. Onun, yargılanmak üzere, baş­ka bir kasabaya götürüleceğini haber alınca, hemen pu­suya yatar. Hatçe'yi ve Iraz'ı jandarmaların elinden kurtarır. Ali Dağının doruğunda bir mağaraya kapatır. Hatçe ondan gebe kalmıştır; zaman zaman düze inen İnce Memed, mağarayı bir çeşit dayayıp döşemiş, ev ha­line getirmiştir.

Bir sefer yine düze indiğinde, dönerken ardından çalı sürüklemeyi unutmuş mudur nedir? Jandarmalar onun kokusunu almışlardır. Hele bu jandarmalardan bir Asım Çavuş vardır ki, İnce Memed'i ne yapıp ne edip yakalamayı kendisi için bir onur meselesi yapmış­tır. Bu Asım Çavuş gözü pek olduğu kadar da yiğit ve erkek bir adamdır. İnce Memed, onu bir kaç kere kıs­tırmış; fakat bir türlü kıyıp öldürememiştir.

Asım Çavuş, müfrezesiyle birlikte, nihayet Memed'i mağarada kıstırır. Memed, vuruşmaya başlar. Tam bu sırada da Hatçe doğum sancılan içinde kıvranmakta­dır. Binbir güçlükle doğurur; ama İnce Memed'in de atacak tek kurşunu kalmamıştır. Teslim bayrağım çe­ker. Onu almaya gelen Asım Çavuş, yeni doğuran kadını, yeni doğmuş çocuğu, ortalığın kanlı ve hüzünlü halini görür. Hele Iraz'ın çocuğu göstererek: «Onu sen değil, bu yıktı.» deyişi karşısında bütününden kendini yitirir; artık Memed'i teslim almaya gönül elvermez. Belinden fişekliğini çıkarıp önüne fırlatır: «Al, sen beni arkamdan vur...» diyerek dönüp gider.

Bir zaman daha geçer. İnce Memed'in Hatçe'den doğma çocuğu büyümektedir. Bir seferinde de Yüzbaşı Faruk'la çatışırlar. Bu çatışmada Hatçe, yediği bir kur­şunla ölür. Ortada kalan çocuğu Iraz yanma alıp bilin­meyen bir yere gider. Artık İnce Memed, yeniden yal­nız basmadır. İçine düştüğü alın yazısının seline kapıl­mış akıp gitmekte, dağlarda esip savurulmaktadır.

Bir süre sonra genel af çıkar. İnce Memed, bundan yararlanıp artık düzenli bir hayata dönmenin özlemi içindedir. Onun zaman zaman çok iyiliğini görmüş olan Vayvay köyü halkı, kendisine arazi ayırırlar, bir de gü­zel Arap atı hediye edeceklerdir. İnce Memed, artık dağdan inerek, çiftlikle çubukla uğraşacaktır. Bu ara­da en telâşlı olan Abdi Ağa'dır. Onun düze ineceğini öğ­renince köyünden kaçmış, gitmiş kasabada, hem de jandarma kumandanlığının yanıbaşmda bir ev tutmuş­tur.

İnce Memed, dağdan köye iner. Ancak almyazısı, bu sefer de Hürü Ana olup karşısına çıkar: Onun köye girdiğini gören ve Abdi Ağa'dan pek çok çekinmişlerden biri olan Hürü Ana, yolda yakasına yapışıp kendini dur­durur; kendisi teslim olduktan sonra Abdi Ağa'nm yine başlarına belâ olacağım ve daha başka bir sürü acıları­nı bir bir saydıktan sonra; «Avrat yürekli İnce Memed, şimdi de teslim olmaya mı gidiyorsun?» yollu sözlerle ona hakaret eder.

Bunun üzerine bütün dertleri yeniden depreşen, bütün varlığı yeniden bulanan İnce Memed –köylülerin rica minnetini dinlemeyerek- atının yönünü kasabaya, doğru çevirir. Geceyarısı Abdi Ağa'nm evini bulup ka­pıyı hançeri ile açar. Uyumakta olan adamı: «Ağa,. Ağa; ben geldim Ağa!.» diye uyandırır. Onun korkudan donakalmış gözleri önünde, kendini bildi bileli birikmiş bütün hınçlarının gözüdönmüşlüğü ile elindeki tüfeği­nin kurşunlarını göğsüne boşaltır. Sonra yeniden köye varır; Hürü Ana'dan helallik dileyip -Alidağı tarafına doğru- atını sürerek gözden kaybolur. Bir daha da uzun bir süre, kimse onun yolunu izini bilmez. Tâ ki, ikinci bir kasırga hâlinde kendiliğinden ortaya çıkana kadar....