S ERVET-İ FÜNÜN Edebiyatı'nın olduğu kadar Türk romancılığının da kurucularından, en büyük roman ve hikâye yazarlarındandır. İstan­bul'da Eyüp'te doğdu. Halı ticaretiyle uğraşan Hacı Halil Efendinin oğludur İlk öğrenimini Mercan Mahalle Mektebi'nde, Fatih Askerî Rüştiyesi'n'de yap­tıktan sonra, izmir'e büyükbabasının yanına gönderildi (1878). Orada, Fran­sız «Melcitaristler» okulunda okudu. Öğrenciliği sırasında çeviriler yaparak edebiyat alanına girdi. İki arkadaşiyle beraber 1884'de «Nevruz» dergisini, 1886'da «Hizmet» gazetesini çıkardı. Osmanlı Bankasında çalışması, İzmir Rüştiyesinde Fransızca öğretmenliği yapması bu sıralara rastlar. İstanbul'a tekrar 1895'de gelerek Servet-i Fünûn topluluğuna katıldı. Reji memurluğu, Saray mâbeyn kâtipliği, Dârülfünûn'da Batı Edebiyatı profesörlüğü yaptı. Hükümetçe görevlendirilerek Fransa'ya (1913), Almanya'ya (1915) gönderil­dikten sonraki yıllarını tamamiyle yazı hayatına verdi. Ölümü Yeşilköy'deki köşkünde (27 Mart), mezarı Bakırköy'dedir.

Servet-i Fünûn Edebiyatı'nın en büyük şairi Tevfik Fikret'se, en büyük nesir ustası da Halit Ziya'dır. Sanatlı bir üslûbu, çok kuvvetli bir iç ve dış gözlem yeteneği vardır. Onu «Türk romancılığının babası» sayabiliriz. Edebi­yatın hemen bütün türlerinde eser vermesine rağmen, asıl kişiliğini romanlarıyle hikâyelerinde göstermiştir.

Çevresinde gördüğü olaylarla kişilerden geniş ölçüde faydalanmış; kişile­rin ruhsal durumları ile tasvirlere önem vermiştir. Goncourt Kardeşler, Stendhal, Flaubert, Balzac, Daudet, Zola, Dickens etkilendiği yazarların başındadır. Realizm'le natüralizm'i benimsemiş; edebiyatımızda realist - psikolojik roman çığırını açarken, romantizmden kurtulamamıştır.

Halit Ziya'da roman ye hikâye tekniği çok sağlamdır. Kişileri en çarpıcı yönleriyle tanıtır; konuları ilgilendirici bir nitelikle anlatır. En eleştirilen yö­nü dilidir; yabancı sözcüklere tamlamalara çok yer verir; sanat özentisiyle tümcelerini şişirerek şairane tasvirlerle konunun dışına taşar. Romanları ile mensur şiirlerindeki bu külfetli dil; diğer eserlerinde doğal, sade bir Türkçeye yerini bırakır. 

Romancılığı:

Halit Ziya Uşaklıgil; romancılığımızda bir aşamadır. Cumhuriyet öncesi Edebiyatımızın en usta roman sanatçısı odur. Romanlarındaki teknik, anlatım, kişiler, duygusal ve düşünsel çözümlemeler sağlam bir gözleme dayanır. Titiz bir işçi, romantik bir gerçekçidir. Halit Ziya Uşaklıgil; Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan romancılığımızın bir köprüsü, en güçlü Servet-i Fünûn temsilcisidir. Modern Türk Romancılığının temel ilkelerini Batılı bir anlayışla saptar. Yaşadığı dönemin atmosferini, kendinden önceki romancılarımızın erişemediği bir ustalıkla yansıtır. 

Hikâyeleri 

Halit Ziya Uşaklıgil romanlarında konularını aydın çevrelerden seçmesi­ne karşın küçük hikâyelerinde çokluk halkın arasına girmeye çalışır. Bu yüz­den hikâyelerinde, daha ulusal, daha yerli bir hava, daha bizim olan bir renk­lilik göze çarpar. Küçük hikâyelerindeki dil daha sade bir özgünlük gösterir.

Halit Ziya'nın hikâye kitaplarının sayısı onbeşi geçer. Bunlardaki hikayelerin toplamı yüzelliyi bulur. En önemlileri: Bir Muhtıranın Son Yaprakları; Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası, Bu muydu?, Küçük Fıkralar, Bir Yazın Tarihi, Solgun Demet, Bir Şiir-i Hayal, Sepette Bulunmuş, Bir Hikâye-i Sevda, Hepsinden Acı, Onu Beklerken, Aşka Dair. Bunlar çoğunlukla gerçekçi gözlem, psikolojik bir fantezi taşır. Ferhunde Kalfa, Raziye Kadın, Altun Nine, Raika Molla, Mahalleye Mevkuf en başarılı hikâyeleri arasındadır. Halit Ziya Uşaklıgil'in hikâyelerindeki olayların geçtiği yerlerin başında konaklar köşkler, yalılarla tiyatro kulisleri, sokaklar, köyler, evlerle hastaneler gelir. Dört hikâyesinden biri mutsuz bir sonla, çoğu buruk acılarla biter Mutlu sonlarla sürprizliler biten otuzu bulur. 

Halit Ziya'nın Eserleri