TANZÎMAT yıllarında, ilk köy romancılığını realist natüralist görüşle, edebiyatımıza getiren Nâbizâde Nâzım, İstanbul'da Nişantaşı'nda doğdu. Annesinin ölümü, üzerine Kulekapısı'nda bir zenci kadının sütüyle büyüdü. Beşiktaş Askerî Rüştiyesi, Mühendishane öğreniminden sonra Harb Akademi­sinden kurmay yüzbaşı olarak çıktı (1885). Askerî öğretmenlik yaptı. Kolağa­sı oldu (1887), genelkurmay görevile iki yıl Suriye'de bulundu. İstanbul'a dön­dü; Haydarpaşa Askerî Hastanesi'nde, kemik vereminden, genç yaşında öldü (6 Ağustos). Mezarı Üsküdar Miskinler Tekkesi yakınındaki, Saraçlar Çeşme­sine giden ana cadde yanındadır. «Yadigârlarım»daki anılarından öğrendiği­mize göre, çocukluk yılları güçlüklerle acılarla geçer.

Nâbizade Nâzım; asıl başarısını hikâye ve romanda gösterir. Türk hikayesini realizme doğru götürmekle kalmaz; edebiyatımızda ilk köy romanını yazar. Tanzimat'ın en bilinçli realist - natüralist eseri olan «Kara Bibik» için şöyle der: «Bu romanın geçeceği yeri Anadolu köylerinden seçmeme gelince köylülük ve çiftçilikten uzaksınız, oraları için düşüncelerinize bir kapı açmağa çalıştım. Romanın geçtiği yerlerde, halkımızın işleri, geçimleri üzerinde bilgiler bulacaksınız dillerine de yabancı kalmayacaksınız.» Tanpınar İçin Namık Kemal ihtiyaçlara göre bir adaptasyondu. Batıyla temasında büyük bir ayıklama fikriyle hareket ediyordu. Ahmet Mithat Efendi ise bu adaptasyonu tesadüflere göre yapıyordu. İlk defa olarak Beşir Fuat Bey, belirli bir batı ekolünü bütün iddialarıyla benimser. Bu itibarla Nâbizade Nâzım'ın Kara Bibik Mukaddemesi, Samipaşazâde'nin realizmden bahseden makaleleri, Onun açtığı yolda yürüyen eserlerdir.» Onun kişileri durumlarına, yaradılışlarına uygun tarzda konuşturan hareketli, canlı sade bir dili vardır. Dış gözlemi kuvvetlidir. Olayları, çevreyi anlatırken, kendini aradan çekmesini bilir. Hikaye ve romanlarının yanında, şiir denemeleri de vardır.