|
Tanzimat Edebiyatı; yerli kaynaklardan beslenmekle kalmaz, Batı'dan özellikle Fransız Edebiyatı'ndan genişçe yararlanır. Bunun nedeni, XVIII. yüzyılda Fransız Uygarlığı'nın İspanya, İtalya ve İngiltere'yi etki alanına alması, evrensel bir kültür düzeyine varmış olmasıdır. O yüzyılda Amerika dahi, bilim, felsefe ve edebiyat bakımlarından Fransa'nın ve Lâtince'nin yerini alan Fransızca'nın etkisindedir.Kâtip Çelebi'nin «Cihan-nüma» sı, XVII. yüzyıldan sonra Avrupa'ya gönderilen elçiler, Yirmisekiz Çelebi Mehmet'in «Paris Sefaretnâmesi» Avrupa kültürünü bize getirmekte çok büyük rol oynamıştır. Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin oğlu Sait Efendi'nin Osmanlı Devleti'nde ilk matbaayı kurmasının da Tanzimat Edebiyatı'nm kaynakları arasında sayılması doğaldır. Tanzimat Edebiyatı; Avrupa'nın etkisi alanında olduğu kadar, her alanda yenileşmenin de görüntüsüdür. Bizanslı'ların edebiyatı, ticaret yoluyla İspanya, Portekiz, İngiliz ve diğer birçok yabancı kaynaklar edebiyatımızı etkiler. İstanbul yaşamı, özellikle Beyoğlu adeta küçük bir Avrupa etkinliğini gösterir Fransız Devrimi, İstanbul'dan heyecanla izlenir. Tanzimat Fermam'yla Tanzimat Edebiyatı'nın başladığı savı ileri sürülemez. Çünkü toplumsal bir olayın edebiyata yansıması için o olgu içinde yaşamış yeni bir kuşağın yetişmesi gereklidir. Toplumsal olaylar için, başlangıç ve bitim tarihleri koymak yanlış olmakla beraber, Tanzimat Edebiyatı'nın 1860'tan sonra başladığı savı doğrudur. Tanzimat Fermam'nda dille, edebiyatla ilgili hiçbir madde olmamasına karşın, Gülhane Hattı'ndan yirmi yıl sonra Tanzimat ilkelerine göre yetiştirilmek istenen ilk kuşak ortaya çıkar. Tanzimat'ı hazırlayanlarla, sonraki yetişenler, Divan Edebiyatı'nın yeni yaşamı anlatmıya yeterli olmadığını görürler; böylelikle «Edebiyat Akımları» açılmış olur. Bu dönemde yetişen sanatçıların, hemen hepsi, Fransız Edebiyatı'ı örnek alırlar. Tanzimat Edebiyatı'nın gerek nazım'ında, gerek nesrin'de, Fransız Edebiyatı'nda görülen Klasisizm, Romantizm, Realizm, Natüralizm gibi edebiyat akımlarının kaynak etkinliği başlar.
|