TANZİMAT döneminde dil, sözlük, ansiklopedi çalışmaları ile tanınan bir yazarımızdır. Yanya'nın Fraşeri kasabasında doğdu (1 Haziran). Babası, bulunduğu bölgenin tımarbeyi Halit Bey'dir. İlk öğrenimini özel olarak gördü; orta öğrenimini Yanya'da Zossima Skoli adlı bir Rum jimnazında yaptı; 8 yıllık bu okulu 7 yılda bitirdi; diploma tarihi (14 Temmuz 1868). Fransızca, İtalyan­ca, Eski Yunanca öğrendi. Medreselerde ayrıca Arapça, Farsça öğrenmişti. İs­tanbul'a gelerek basın hayatına atıldı (1872). Matbuat Kalemi'nde çeviriler yapıyor; bir yandan da «İbret» ve «Hadika» gazetelerine makaleler yazıyordu. İlk roman ve piyeslerini bu sıralarda bastırdı. Makale ve piyesleri Abdülhamit idaresini kuşkulandırdığı için Trablusgarb'a sürüldü. Bir yıl sonra affa uğ­radı. Sarayda kurulan Teftiş-i askerî komisyonuna başkâtip olarak atandı (1880). Ömrünün son yıllarını Erenköyü'ndeki evinde, geceli gündüzlü çalışa­rak, eser vermekle geçirdi (ölm. 4 Haziran.)  

Şemsettin Sami; zamanının en büyük dil bilgini sayılmaktadır. Türk dili­nin gelişmesi, sadeleşmesi, sözlük ve dilbilgisinin yapılması için çok güçlü bir çaba göstermiştir. Dilimizin sadeleşmesini hazırlayan «Lisan-ı Türkî-i Osmani» ve «Lisan ve Edebiyatımız» adlı makaleleri; Türkiye Türkçesine çevirdiği «Orhun Yazıtları», ilk incelemesini yaptığı «Kutadgu Bilig» memleketimizde, Türklük şuurunun uyanmasında büyük bir rol oynamıştır. Türk yazarları ara­sında metotlu, bilimsel bir çalışma ile en çok eser verenlerden biridir. 

Şemsettin Sami; önce Sabah (1876), Tercüman -1 Şark (1878) gazetelerini; sonra Aile, Hafta (1880) dergilerini çıkardı. En tanınmış eserleri: Türkçenin zenginlik ve yeterliliğini gösteren; dilimizin özleştirilmesi, geliştirilmesi yolla­rını araştıran sözlük Kamus - u Türkî (Büyük Türkçe Sözlük, 1900); bütün dünyayı kapsayan, genellikle tarihe, coğrafyaya, kişilere ait özel adlan kısa maddeler halinde özetleyen ilk büyük ansiklopedimiz Kamus-ül-A'lâm (6 cilt, 1889- 1898); Türkçeden Fransızcaya, Fransızcadan Türkçeye sözlük Kamus-i Fransevî (Büyük Fransızca Sözlük, 2 cilt, 1880); bunlardan başka Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat (roman, 1872); Seydi Yahya (oyun, 1874); Besa Yahut Ahde Vefa(oyun, 1875); Gave (oyun, 1875) ile Sefiller (roman, 1880); Rohinson (roman, 1885) çevirileri vardır. Eserlerinin sayısı 50'yi geçer.