İlk müzik bilgilerini annesinden alan Piyotr İlyiç Çaykovski,müzik öğreni­mini, hukuk öğrenimine koşut olarak sürdürdü. Adalet Bakanlığı'nda ça­lışırken, beste konusundaki bilgile­rini Petersburg Konservatuvarı'nda tamamladı ve ilk yapıtlarını bestele­di: Rus Scherzo'su; bir uvertür; bir sonat. 1866'da Moskova Konserva­tuvarı'nda ders vermeye başladı. Zengin, müziğe delicesine düşkün bir kadın olan Nadejda von Meck'le, daha çok birbirlerine yazdıkları sayılamayacak kadar çok mektuba dayanan derin, platonik bir aşk yaşadı. 1877'de konservatuvardaki öğrencilerinden A.İvanovna Milyukova'yla yaptığı evlilik, baştan sona bir başarısızlık oldu ve 1878' deki bir intihar girişimiyle noktalan­dı. O tarihten sonra Çaykovski sık sık Avrupa'da ve A.B.D'nde yolcu­luklara çıktı. Koleraya yakalanarak öldü. 

SANATI 

Eleştiriye uğradığı kadar övgüye de boğulmuş bir müzikçi olan Çaykovski'nin yapıtlarının temelinde lirizm yatar; çoğunlukla konuların güzel­liğiyle kendini belli eden bu lirizm, hastalığa varan bir duyarlığı yansı­tır, hattâ bazen yavanlığa varır. Bu anlamda Çaykovski, daha çok duy­gusal iç döküşü betimlemeye yöne­len, döneminin

Rus bestecilerinden bir ölçüde uzaklaşır. Rus bestecilerinin, betimsel müziğin etkisiyle senfonik şiir ya da operaya yönelmelerine karşılık Çaykovski, temelde bir senfoni bestecisidir: Romeo ile juliet uvertürü; yedi sen­fonisi. Söz konusu yapıtlar, kader­ciliğe karşı bir savaşımın anlatımı­dır: Ölümünden az önce oluşturduğu ve Patetik diye adlandırılan 7. Sen­fonisinde de aynı çaba görülür. Çaykovski'nin orkestralamasına bü­yük bir incelik egemendir; çalgılar için besteleri (piyano ve keman kon­çertoları) son derece kişiseldir. Oda müziği bestelerinin başlıcalan ara­sında iki dörtlü, üçlü ve yaylılar için Serenad sayılabilir. İnsan sesi için çeşitli melodileri, dinsel müzik par­çaları ve özellikle üçü birer başyapıt sayılan operaları (Gogol'un Noel Gecesi yapıtına dayanarak bestele­diği Demirci Vakula, 1874; Yevgeni Onyegin, 1878; Puşkin'in yapıtına dayanarak bestelediği Maça Kızı, 1889) bulunan sanatçının, bale müzikleri de son derece ünlüdür: Kuğu Gölü (1876); Uyuyan Güzel (1889); Fındıkkıran (1892). Çaykovski'nin yapıtları, 1917 Rus devriminden sonra S.S.C.B'nde bir süre için suçlanmış, ama zamanla hak ettiği yeri yeniden bulmuş, yü­züncü doğum yıldönümü olan 1940 yılında, yapıtlarının tamamı yayım­lanmıştır.