Gümrükçü lakabıyla bilinen Henri Rousseau, pek varlıklı denemeyecek bir ailenin çocuğuydu. Önce Laval Lisesi'nde okudu, ama dikkatsiz, dalgın bir öğrenciydi, öğrenimini tamamlamadan okuldan ayrıldı. 1863'te ordu­ya girdi. Askerlik yaşamında, Angers'de Napoleon II ün Meksika'ya imparator Maximilian'ı desteklemek için görderdiği askerlerle karşılaşmasının büyük etkisi oldu. Bu insanların anlattıkları, kuşkusuz kimi "egzotik" tuvallerinin (Gün Batımmda Balta Gir­memiş Orman, 1907) kökeninde yer almıştır. 1868'de ordudan ayrılan Rousseau, Paris'e yerleşti ve bir yıl sonra evlendi (bu evlilikten olan dokuz çocuktan sekizi küçük yaşlarda ölmüş­tür). Bu arada bir iki işte çalışan sa­natçı kendisine takılan "Gümrükçü" lakabına karşın hiçbir zaman gümrük­çülük yapmadı. Ressam olarak kişili­ğini, ilk kez 1884'te Salon'da Bağım­sızlar Jürisi olmaksızın sergi açtığı sı­rada kanıtladı.

1888'de karışım yitiren Rousseau dört yıl sonra kendini tümüyle sanatına ve­rebilmek için emekliye ayrıldı. 1893'te kendisi gibi Lavalli olan Jarry'yle ta­nıştı ve onun aracılığıyla Remy de Gourmont'u tanıdı. Gümrükçü Rousseau' nun adı, 1910'a kadar hemen hemen her yıl yapıtlarını sergilediği Bağım­sızlar Sergisi'nden söz eden gazeteler­de çok seyrek olarak geçmiştir. Önce Jarry daha sonra da eleştirmen Natanson, Rousseau için "primitif" sıfa­tını kullanmışlardır. 1899'da yeniden evlenen sanatçı, ikin­ci karısını da 1903'te yitirdi. Bu ara­da yoksul düştüğü için solfej, keman, hatta desen dersleri vermeye başla­mıştı.

1906'dan sonra, o sıralarda öncü sa­natın temsilcileri sayılan Apollinaire ve Marie Laurencin (Ozan ve Musa 'sı, 1909), Robert ve Sonia Delaunay, Braque, Picasso, Max Jacob, Vlaminck, vb. ressam ve ozanlarla dost oldu. 1907'de eleştirmen Wilhelm Uhde ve A.B.D'li genç ressam Max Weber'le bağlantı kurdu; Max Weber, 1910'da sanatçının ölümünden az önce, A.B.D'nde Rousseau'nun tuvallerin­den oluşan ilk sergiyi düzenledi. Son olarak Ambroise Vollard pek çok tab­losunu satın aldı.

Gümrükçü Rousseau'nun modern re­sim tarihinde ayrı bir yeri vardır. Ölü­münden sonra naif ressamlar okulu­nun önderi kabul edilen Rousseau'nun çalışmalarında renkçi bir sanatçı özellikleri (Aç Aslan, 1905) göze çarpar; bu özellikler, onun gibi kendi ken­dilerini yetiştirmiş olan öbür ressam­larda görülmez. Rousseau perspektif kurallarının pek çoğunu bilmediği hal­de (Kayalıklardaki Çocuk, 1895) son derece kişisel ve bir bakıma Quattrocento (XV. yy.) ustalarınınkine çok ya­kın, ama izlenimci ya da yeni izlenimci hareketlere bağlı sanatçılarınkindense çok uzak bir resim tekniği oluşturmayı başarmıştır. XIX. yy'ın ikinci yarısındaki öncü çağ­daş resim ile farry'nin terimiyle "ye­ni süslemeci ressam"ın sanatı arasın­daki karşıtlık, daha doğrusu farktan dolayı bu sanat tarihsel sürekliliğin dışında yer alır. Rousseau'nun tüm öz­günlüğü ve yapıtını sınıflandırmanın olanaksızlığı fantastik gösterimlerin ün kazanmasına katkıda bulunmuş­tur.