Ailesinin Türkiye'ye gelerek yerleş­tiği Urla'da öğrenime başlayan Ne­cati Cumalı, İzmir Atatürk Lisesi'ni (1938) ve Ankara Üniversitesi Hu­kuk Fakültesi'ni bitirdikten (1941) sonra, Ankara'da Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü'nde memurluk (1945-1948), Urla ve İzmir'de avu­katlık (1950-1957) yaptı. 1957'de Paris Basın Ataşeliği'ne memur olarak atandı; yurda dönünce İstan­bul Radyosu'nda görev aldı (1959-1963). Dışişleri Bakanlığı'nda çalı­şan eşiyle birlikte İsrail'de (1963-1964) ve bir süre daha Paris'te kal­dıktan sonra, 1970'te İstanbul'a yer­leşerek kendini bütünüyle edebiyata verdi. 

ÇEŞİTLİ TÜRLERDE ÜRÜN VEREN BİR YAZAR 

Urla Halkevi'nin çıkardığı Ocak dergisinde yayımlanan (1939) şiirleriyle edebiyat dünyasına giren Necati Cu­malı, başlangıçta garipçilerin ve toplumcu gerçekçilerin etkisi altın­da kaldıysa da, çok geçmeden bu etkileri kaynaştırıp, yahn ve duygu­lu bir anlatım içeren kendi üslubunu buldu. İlk yapıtı olan Kızılçullu Yolu' nu (1943), doğayı, sevgiyi, günlük sıkıntıları ve evrensel sorunları işlediği şiir kitapları (Harbe Gidenin Şarkıları, 1945; Güzel Aydmlık 1951; Güneş Çizgisi, 1957; Ceylan Ağıdı, 1974; Bozkırda Bir Atlı, 1981, vb.) izledi. 1982'de yayımladığı Ya­rasın Beyler'de yergi ve taşlama türünde şiirlerine yer verdi. Öykülerinde de şiirlerindeki gibi ya­lın bir anlatım gözlenen Necati Cumalı, konularını kentlerin ve kent­lerde yaşayan "orta halli" insanla­rın oluşturduğu ilk öykülerinden (Yalnız Kadın, 1955; Değişik Gözle, 1956) sonra, 1962'de yayımladığı, sinemaya da aktarılan Susuz Yaz'da kasaba ve köy yaşantısını dile getirdi; sonraki yıllarda yayımlanan Ay Büyürken Uyuyamam (1969); Makedonya 1900 (1976), Kente İnen Kaplanlar (1976), Dilâ Hanım (1978), Revizyonist (1979), Yakub'un Ko­yunları (1979), Aylı Bıçak (1981), adlı öykü kitaplarında, kadın-erkek ilişkilerini ve cinsellik sorunlarını, 1970 yıllarında aydınların tutumla­rını, dinin köy yaşamındaki etkisini, vb. işledi. 

İlk romanı Tütün Zamanı 'nı 1959 yı­lında yayımlayan, 1971'de Zeliş adıyla yeniden basılan bu romanın ardından Yağmurlar ve Topraklar (1973), Acı Tütün, Aşk da Gezer (1975) adlı romanları yayımlayan Cumalı, ozanlığının, öykücülüğünün ve romancılığının yanı sıra, oyun yazarlığıyla da ün kazanmış, ilk oyununun (Boş Beşik) ilk olarak İzmir Şehir Tiyatrosu'nda sahneye konmasından (1949) sonra, bu tür­deki yapıtlarını daha sonra Oyunlar genel başlığı altında yayımladığı ki­taplarda toplamıştır. Ayrıca, dene­me ve söyleşi kitapları ile çeşitli ya­zarlardan (L. Hughes, G. Apollinaire, vb.) yaptığı çevirileri vardır. 

Eserleri: 

Şiir: Kızılçullu Yolu (1943); Harbe Gidenin Şarkıları (1945); Mayıs Ayı Notları (1947); Güzel Aydınlık (1951); Denizin İlk Yükselişi (1954; ilk üç kitabı ve yeni şiirler); İmbatla Gelen (1955); Güneş Çizgisi (1957); Yağmurlu Deniz (1968; son iki kitabı ve  yeni şiirler; 1969 Türk Dil Kurumu Ödülü); Başaklar Gebe (1970); Ceylan Ağıdı (1974); Aç Güneş (1980; bütün şiirleri); Bozkır­da Bir Atlı (1981); Yarasın Beyler (1982 

Öykü: Yalnız Kadın (1955); Değişik Gözle (1956; 1957 Sait Faik Hikâye Armağam); Susuz Yaz (1962); Ay Büyürken Uyuyamam (1969); Make­donya 1900 (1976; 1977 Sait Faik Hikâye Armağam); Kente İnen Kap­lanlar (1976); Dilâ Hanım (1978); Revizyonist (1979); Yakub'un Ko­yunları (1979); Aylı Bıçak (1981).  

Roman: Tütün Zamanı (1959; 1971' de Zeliş adıyla ikinci kez basıldı); Yağmurlar ve Topraklar (1973); Acı Tütün (1974); Aşk da Gezer (1975).  

Oyun: Oyunlar 1 (1969; Boş Beşik, Otlar, Vur Emri); Oyunlar 2 (1969; Susuz Yaz, Tehlikeli Güvercin, Yeni Çıkan Şarkılar); Oyunlar 3 (1969; Nalınlar, Masalar, Kaynana Ciğe­ri); Oyunlar 4 (1969; Derya Gülü, Aşk Duvarı, Zorla İspanyol); Oyun­lar 5 (1973; Gömü, Bakam Bekliyo­ruz, Kristof Kolomb'un Yumurtası); Oyunlar 6 (1977; Mine [sinemaya aktarıldı], Yürüyen Geceyi Dinle, İş Karar Vermekte). 1983-1984 Tiyatro mevsiminde Türkülü Nalınlar adlı oyunu sahnelendi. Deneme-söyleşi: Niçin Aşk (1971)); Senin İçin Ey Demokrasi (1976); Etiler