Gerçek adı Mehmet Nusret olan Aziz Nesin, Kuleli Askeri Lisesi'nden (1935) sonra girdiği Harp Okulu (1937) ile Fen Tatbikat Okulu'nu (1939) bitirerek subay oldu. Öğrenimi sırasında iki yıl Güzel Sanatlar Akademisi'nde okudu, Subaylık görevini Anadolu ve Trakya'da yapan Aziz Nesin, 1939'dan sonra Sedat Simavi'nin Yedigün dergisinde yayımlamaya baş­ladığı şiir ve yazılarında asker oldu­ğu için öz adını kullanmak istemedi­ğinden çeşitli değişik takma adların (Vedia Nesin) yanı sıra babasının adı olan Aziz Nesin'i kullandı ve bu adla tanındı. "Arkadaş Hatırına" adlı ilk öyküsünü Ankara'daki Millet dergisinde yayımlayan (1943) Aziz Nesin, üsteğmen rütbesindeyken, 1944'te or­dudan ayrıldı. Bundan sonra da Aziz Nesin imzasıyla Millet ve Yeni Adam dergilerinde öyküler yayımlamayı sür­dürdü ("Kısmet", "Çıngır Bey", vb., 1944). İstanbul'a gelerek bir süre bak­kallık, muhasebecilik gibi işlerle uğ­raştı, sonra Yedigün dergisinde ve derginin bir başka yayını olan Kara­göz'de çalıştı (1944-1945). Tan gaze­tesine geçerek fıkralar ve röportajlar yayımladı. Tan'da yazdığı yazılarında kullandığı anlatımdaki gülmece öğele­rinin dikkati çekmesi üzerine ilk gül­mece öykülerini kaleme aldı (1945-1946). Tan gazetesinin bir siya­sal gösteri sırasında yıkılarak kapan­masından sonra (1946), Cumartesi adında bir magazin dergisi yayımla­dı (8 sayı). Bir süre Vatan gazetesin­de çalıştıktan sonra Sabahattin Ali, Rıfat Ilgaz, vb. ile birlikte Marko Pa­şa adlı gülmece ve yergi gazetesini çı­kardı. Bunun kapatılması üzerine ar­ka arkaya Malum Paşa, Merhum Pa­şa, Ali Baba, Bizim Paşa, Hür Marko Paşa adlı gazeteleri yayımladı. 1946-1950 yılları arasında Baştan ve Yeni Baştan adlı siyasal tartışma ga­zetesini kurdu. İlk öykü kitabı Geriye Kalan da aynı dönemde yayımlandı (1948). Bu gazetelerde çıkan yazıların­dan dolayı çeşitli kovuşturmalara uğradı, hapis cezaları aldı. İşsiz kalma­sı üzerine basından ayrılarak kitapçı­lık (1951) ve fotoğrafçılıkla uğraştı (1952). Daha sonra, yeniden Babıali' ye dönerek Akbaba dergisinde çalış­maya ve yeniden yazmaya başladı (1954). Ancak dergi yayımcılarının, yazdıklarını kendi adıyla yayımlamak­tan çekinmeleri nedeniyle iki yüze ya­kın takma ad kullandı. Kemal Tahir' le ortak olarak Düşün Yayınevi'ni kur­du (1956), kendisinin ve başka yazar­ların kitaplarını yayımladı. Düşün Ya-yınevi'nin nedeni bilinmeyen bir yan­gında yanması (1963) üzerine kitap yayımına ara verdi. Akbaba, Dolmuş, Yeni Gazete (1955), Akşam (1958), Tanin (1960), Günaydın (1969), Vatan (1976-1978) gazetelerin­de sürekli yazılar yayımlayan ve bu arada Zübük dergisini kuran (1962) Aziz Nesin son yıllarda yalnızca ya­zarlıktan edindiği gelirle yaşamını sürdürdü. 1976'da yoksul ve kimsesiz çocukların yetiştirilip eğitilerek yaşa­ma kazandırılması amacıyla, geliri ki­taplarının kazancıyla sağlanacak olan Nesin Vakfı'm kurdu (1972). Gene bu vakıf adına yayımı sürmekte olan Ne­sih Vakfı Edebiyat Yıllığı'nı çıkardı (1976). 1976'da Türkiye Yazarlar Sen­dikası Genel Başkanlığı'na getirildi. 1985'te Uluslararası Pen Klüp'ün onur üyeliğine seçildi. Yetmişi aşkın yapıtıyla Türk edebiya­tının yurt içinde ve dışında en çok oku­nan yazarlarından olan Aziz Nesin' in çeşitli yapıtları otuz kadar dile çev­rildi, oyunları on kadar ülkede sahne­lendi. Aziz Nesin'in yurt içinde ve dı­şında aldığı ödüller şunlardır: Altın Palmiye (Bordighera, İtalya; 1956 ve 1957); Altın Kirpi (Bulgaristan'daki Uluslararası Gülmece Yarışması Bi­rinciliği, 1966); Milliyet Gazetesi Ka­racan Armağanı Birinciliği ("Kara­göz'ün Kaptanlığı- Berberliği-Antrenörlüğü" adlı üç Karagöz oyu­nu ile, 1969); Krokodil Ödülü (Mosko­va, S.S.C.B.;Uluslararası Mizah Yarış­ması Birinciliği); Türk Dil Kurumu Oyun Ödülü (Çiçu ile, 1970); Arkın Ço­cuk Yazını Ödülleri İkinciliği (Pırtla­tan Bal adlı oyunuyla, 1974); Lotus Ödülü (Asya-Afrika Yazarlar Birliği, 1975); Hitar Petar Ödülü (İki yılda bir düzenlenen Gabrova Kenti Gülmece ve Yergi Şenliği Uluslararası Gülme­ce Kitapları Yarışması, Bulgaristan; 1977); Madaralı Roman Ödülü (Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz ile, 1979).

YAPITLARININ ÖZELLİKLERİ

Aziz Nesin, Türk edebiyatının en çok üreten yazarlarından biridir. Asıl ala­nı olan gülmece öyküsünün yanı sıra roman, anı, masal, taşlama, fıkra, gezi ve tiyatro dallarında da çeşitli yapıt­lar vermiştir; ancak, bu çeşitlilik çerçevesinde, bakış açısı, dünya görüşü, gülmece ve ince yergi duygusu gibi ba­kımlardan bir ortak payda da gözlem­lenebilir.

 Aziz Nesin, Türk gülmecesinde gerek Meşrutiyet döneminde yoğunlaşmış olan sövgü ve kaba yergi, gerekse Cumhuriyetin ilk yıllarında özellikle magazin dergilerinde oluşan sudan gülmece anlayışlarının ardından, top­lumsal sorunlarla ve halkla bağlantı­sını koparmadı, bir bakıma halk gül­mece geleneğini çağdaşlaştıran yeni bir gülmece anlayışının öncüsü oldu. Gülmecenin konusunu hem çeşitli top­lumsal katmanlara, hem de yurt coğ­rafyasına genişleterek, Türk toplumu­nun toplumsal, iktisadi ve ruhsal çö­zümünü gerçekleştirdi. Özellikle 1950 sonrası çok partili dönemdeki seçim­ler, çay, kahve ve yedek parça yoklu­ğu, dış yardımın yaşama yansıyan yö­nü, kısa zamanda zenginleşen taşra burjuvazisinin sonradan görmeliği, çağdışılıkla çağdaşlığın çelişkisi ve iç içeliği gibi dönemin yapısal özellikle­ri onun öykülerinde yansımasını buldu. Dikkatli bir gözlemle desteklenen bu konu zenginliğini yazıya aktarırken, kendisine özgü bir öyküleme tekniği geliştirdi. Anlattığı konuyu yalın bir çizgide tasarlayarak ve ayrıntılı be­timlemelere yer vermeyerek ağırlığı daha çok konuşmalara ve olayın ge­liştirilmesine verdi. Aziz Nesin öyküsü genellikle birinci kişi ağzından, başarılı ağız taklidiyle anlatılır. Kimi öykülerindeyse karşı­lıklı konuşma öykünün teknik çatısını oluşturur. Yalnızca güldürmek ama­cıyla yazılmış öyküden bilinçli olarak kaçınarak, toplumsal bilinçlenmeyi ön planda tutar. Geliştirdiği öykü dilin­den, onun Anadolu insanının dilinde­ki anlatım olanaklarını iyi tanıdığı,halkın düşünce ve davranış özellikle­rini iyi bildiği anlaşılmaktadır. Bu öy­kü dilinde halk deyimleri, ince alay, nükteler yerli yerinde kullanılır. Öykülerindeki kahramanların davranış biçimleri ve düşünce yapılarındaki or­tak noktaların başarıyla yansıtılması, Aziz Nesin'in tiplerinin canlılığını sağ­lamaktadır. Zaman zaman kullandığı tekniğin eski halk öykülerine, meddah anlatımına dayanması, Aziz Nesin öy­küsüne çağdaşlığı zedelemeden gele­neğin tadını da vermektedir. Aziz Nesin öykünün yanı sıra roman da yazdı. İlk romanı Kadın Olan Er­keğin Hatıraları 'dır (1955). Romanla­rında da toplumsal yergi başlıca ama­cı oluşturur. Çeşitli romanları arasın­da Zübük (1961) gerek teknik, gerek­se dil ve anlatım bakımlarından en yetkinidir. Romanda pişkin, iki yüzlü bir taşra politikacısı, her bölümde kendisi tarafmdan dolandırılan bir ki­şinin gözüyle anlatılır. Kuşkusuz Zü­bük, çağdaş roman tekniğinin uzağın­da kalan yapısıyla, her bölümü bağım­sız okunabilen, bölümler arasındaki bağlantıyı olayın değil, kahramam Zübükzade İbraam Bey'in sağladığı bir yapıttır. Ancak, eleştirinin dolandırı­cı taşra politikacılarına olduğu kadar, bu tür onlara kanan "toplum"a yöneltilme­si, romanın ilgi çekici yanını oluştu­rur. Romanın dili, ağız taklidine daya­nan birinci kişi anlatımıdır. Zübük'teki dil ve anlatım anlayışı, öteki roman­ları için de geçerlidir. Aziz Nesin'in başarılı ve verimli olduğu bir başka edebiyat alanı da tiyatro yazarlığıdır. Oyunları da toplumun ve insanların aksak yanlarını eleştiren yergi ama­cına yöneliktir. İnsanın özgürlüğünün, topluma yararlı olmasına bağlı olma­sı (Biraz Gelir misiniz, 1958; Bir Şey Yap Met; 1959), insanın toplumla iliş­kilerindeki çıkmazlar (Toros Canava­rı, 1963), savaş karşısında sıradan in­sanın çıkmazı ve çaresizliği (Düdükçülerle Fırçacıların Savaşı,1968), insanın çevresine ve kendisine yabancılaş­ması (Çiçu, 1970),karı-koca çelişkileri (Tut Elimden Rovni, 1970), insanın yal­nızlığının acısı (Hadi Öldürsene Canikom, 1970) gibi konuları ya gündelik yaşam çerçevesinde ya da yer ve za­mandan soyutlayarak işler. Aziz Ne­sin'in oyunları, öykülerinde olduğu gi­bi gülmeceye yöneliktir ama, alttan al­ta bir lirizm ve hüznü de içerir. Oyun­ların dili gündelik konuşma yapışma dayanan ustalıklı diyaloglarla örül­müştür.       

Eserleri: 

Öykü: Geriye Kalan (1948); İt Kuyru­ğu (1955); Yedek Parça (1955); Fil Hamdi (1955); Damda Deli Var (1956); Koltuk (1957); Kazan Töreni (1957); Toros Canavarı (1957); Deliler Boşan­dı (1957); Mahallenin Kısmeti (1957); Ölmüş Eşek (1957); Hangi Parti Kaza­nacak (1957); Havadan Sudan (1958); Bay Düdük (1958); Nazik Alet (1958); Gıdı Gıdı (1959); Aferin (1959); Kör Döğüşü (1959); Mahmud İle Nigâr (1959); Gözüne Gözlük (1960); Ah Biz Eşekler (1960); Yüz Liraya Bir Deli (1961); Bir Koltuk Nasıl Devrilir (1961); Biz Adam Olmayız (1962); Sos­yalizm Geliyor Savulun (1965); İhtilali Nasıl Yaptık (1965); Rıfat Bey Neden Kaşınıyor (1965); Yeşil Renkli Namus Gazı (1965); Bülbül Yuvası Evler (1968); Vatan Sağolsun (1968); Yaşa­sın Memleket (1969); Duyduk Duyma­dık Demeyin (1976; 2. baskısı Seyyahatname adıyla yapıldı); Büyük Grev (1978). 

Roman: Kadın Olan Erkeğin Hatıra­ları (1955); Gol Kralı Sait Hopsait (1957); Erkek Sabahat (1957); Saçkı­ran (1959); Zübük (1961); Şimdiki Ço­cuklar Harika (1967); Tatlı Betüş (1974); Surname (1976); Yaşar Ne Ya­şar Ne Yaşamaz (1977); Tek Yol (1978). 

Oyun: Biraz Gelir misiniz (1958); Bir Şey Yap Met (1959); Toros Canavarı (1963); Düdükçülerle Fırçacıların Sa­vaşı (1968); Çiçu (1970); Tut Elimden Rovni (1970); Hadi Öldürsene Canikom (1970); Beş Kısa Oyun (1979); Barbaros'un Torunu; Hakkımı Ver Hakkı; Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz.  

Anı: Bir Sürgünün Hatıraları (1957); Böyle Gelmiş Böyle Gitmez (1. cilt: Yol, 1966; 2. cilt: Yokuşun Başı, 1976); Poliste (1976); Benim Delilerim (1984). 

Masal: Memleketin Birinde (1958); Hoptirinam (1960); Uyuşana Tosu­num (1971); Aziz Dededen Masallar (1978). 

Gezi: Dünya Kazan Ben Kepçe (1977). 

Fıkra: Nutuk Makinası (1958); Az Gittik Uz Gittik (1959); Merhaba (1971). 

Taşlama: Azizname (1948).  

Antoloji: Cumhuriyet Döneminde Türk Mizahı (1973).

Deneme: Suçlanan ve Aklanan Yazı­lar (1981).

Şiir: Sondan Başa (1984).