Öğretmen Okulu'nu (1930) ve Ankara Gazi Eğitim Enstitü­sü Türkçe Bölümü'nü (1938) bitiren Rıfat İlgaz, türkçe öğretmeni olarak Adapazarı ve İstanbul'da çalıştı.

ŞİİRLERİ

İlk şiirleri, Kastamonu'da yayımlanan Nazikter veAçıksöz dergilerinde çık­tı (1927). Ama Rıfat Ilgaz'ı asıl tanı­tan şiirleri Oluş, Yücel, Varlık gibi dergilerde yayımlanan şiirleri oldu (1930-1939). Daha sonra şiirlerini Yurt ve Dünya, Ant, Gün, Yeryüzü, Beraber, Yelken, Türk Solu, Yeni Der­gi, Yansıma, Gelecek gibi dergilerde yayımladı. Duygu yükü ağır basan öl­çülü, uyaklı ilk şiirlerinden sonra ger­çekçiliğe yönelen Rıfat Ilgaz geçimini sağlamak için didinen, yaşama sava­şı veren dar gelirli insanların acıla­rını, umutlarını, küçük sevinçlerini, konuşma dilinin olanaklarından ya­rarlanarak yalın bir biçimde dile ge­tirdi [Yarenlik, 1943). Aynı bakış açısı içinde ama daha eleştirici bir tavır­la yazdığı şiirlerini de Sınıf adlı kitap­ta derledi (1944); bu kitap nedeniyle kovuşturmaya uğrayarak tutuklandı ve altı aya hüküm giydi. Serbest bıra­kıldıktan sonra atandığı Boğazlıyan Ortaokulu'ndaki görevinden ayrılarak gazeteciliğe başladı (1948). Markopaşa, Malumpaşa, Merhumpaşa gibi si­yasal gülmece dergilerinde yazıişleri müdürlüğü yaptı. Yaşadıkça (1947), Devam (1953) ve Üsküdar'da Sabah Oldu (1954) adlı şiir kitaplarında top­ladığı bu dönemdeki şiirlerinde, top­lumsal içeriğin yanı sıra yergi ve eleş­tiri öğesine ağırlık verdi. 1952'de Adembaba adlı gülmece dergisini çı­kardı. Devam kitabından ve gülmece yazılarından ötürü yargılanarak hü­küm giydiyse de cezası bağışlandı. 

GÜLMECE ÖYKÜLERİ VE ROMANLARI

1950'den sonra şiirin yanı sıra gülme­ce alanında da ürünler veren Rıfat Il­gaz'ın yazı ve öyküleri Dolmuş, Taş, Şaka, Külah, Karikatür, Yeni Gazete gibi dergi ve gazetelerde, Raif Işık, Stepne gibi takma adlarla ya da im­zasız olarak çıktı. Bunun nedeni,asıl uğraşı olarak şiiri kabul etmesi, gül­mece öyküleriniyse geçimini sağlamak üzere yazmasıydı. Bu tür öykülerini topladığı ilk kitapları 1957'de yayım­landı: Radarın Anahtarı (1957); Don Kişot İstanbul'da (1957). Genellikle toplumsal bozuklukları, çarpıklıkları eleştirici bir dille sergileyerek, top­lumcu gülmecenin önemli adlarından biri olan Rıfat Ilgaz, 1959'da yayım­lanan Hababam Sınıfı adlı ya­pıtıyla gülmece alanında yaygın bir üne kavuştu. Yatılı bir okulda geçen olayları anlatan ve eğitim sistemine, gülmece düzleminde bazı eleştiriler getiren bu yapıt, sahneye (1966) ve perdeye de uyarlandı (1975). Aynı tek­nikle yazdığı Bizim Koğuş (1959)'taysa hastane konusunu işleyerek, hastane­lerin durumuna, biraz gülmeceye, bi­raz karagülmeceye yaslanan eleştiri­ler getirdi. Öte yandan, genellikle ken­di yaşamından ya da doğduğu yöre­den kaynaklanan konularda yazdığı romanlarında da toplumsal gerçekle­ri yalın bir dille ve yerel söyleyişlerle anlattı. Gülmece öykülerinde olduğu gibi bu romanlarda da gözlemlerinden yararlandı; olayların doğal akışı için­de, gülünecek yanları, fazla abartma­dan öne çıkartarak, "acı acı gülüm­seten" bir gülmece anlayışı içinde yazdı. Yazarın adına "Rıfat Ilgaz Ci­de Edebiyat Ödülü" kurulmuştur. 

Eserleri:

Şiir: Yarenlik (1943); Sınıf (1944); Ya­şadıkça (1947); Devam (1953); Üskü­dar'da Sabah Oldu (1954); Soluk So­luğa (yeni şiirler ve önceki kitapların­dan seçmeler, 1962); Karakılçık (1969); Uzak Değil (1940-1971 arasın­daki şiirlerinden seçmeler, 1971); Gü­vercinim Uyur mu? (1974); Kulağımız Kirişte (1983). 

Roman: Karadenizin Kıyıcığında (1969; oyun olarak 1965); Karartma Geceleri (1974); Sarı Yazma (1976); Yıldız Karayel (1981; 1982 Madaralı Roman Ödülü ve Orhan Kemal Ro­man Ödülü); Apartıman Çocukları (1984).

Gülmece öyküsü: Radarın Anahtarı (1957); Don Kişot İstanbul'da (1957); Kesmeli Bunları (1962); Nerde O Es­ki Usturalar (1962); Saksağanın Kuy­ruğu (1962); Şevket Usta'nın Kedisi (1965); Geçmişe Mazi (1965); Garibin Horozu (1969); Altın Ekicisi (1971); Palavra (1972); Tuh Sana (1972); Ça­tal Matal Kaç Çatal (1972); Bunadı Bu Adam (1972); Keş (1972); Al Atını (1972); Hababam Sınıfı Baskında (1972); Hababam Sınıfı Uyanıyor (1972); Sosyal Kadınlar Partisi (1983); Çalış Osman Çiftlik Senin (1983).

Gülmece romanı: Hababam Sınıfı (1959); Bizim Koğuş (1959).  

Oyun: Karadenizin Kıyıcığında (1965); Hababam Sınıfı (1967); Haba­bam Sınıfı Sınıfta Kaldı (1971; İbiş adlı oyunla birlikte).  

Çocuk kitabı: Öksüz Civciv (1979); Ba­caksız Kamyon Sürücüsü (1980); Ba­caksız Sigara Çocukları (1980); Ba­caksız Paralı Atlet (1981); Cankurta­ran Yılmaz (1983); Küçük Çekmece Okyanusu (1983).  

Anı: Yokuş Yukarı (1982). 

YAZ GELİYOR

Hepimize geçmiş olsun

Atlattık bu kışı da burnumuz

kanamadan

Sıkıntımız kalmadı soğuktan yana

Oduna bundan sonra

Çamaşırdan çamaşıra iş düşecek

Kömüre misafirden misafire

Lüzum kalmadı tencerenin

kaynamasma

Açtı gözlerini güneşe soğanlar

Su yürüdü domateslere

Artık kömürlüğün önünden geçmek

Ne beni korkutacak ne oğlumu

Bir türlü gözü doymayan sobamızı

Hapsedeceğiz merdiven altına

Çoluk çocuk sokaklara dökülecek

Söğüt dalından atına atlıyan oğlum

Fethedecek Aksaray'ı baştanbaşa

Asılacak nerde görürse kuyruğuna

Bizi bütün bir kış unutan sütçü

beygirinin

İstediğimizi vermiyen mahalle

bakkalının

Korkarım, indirecek camlarını

Sonra arkasına düşecek

Mahalleye şarkılarla giren

Kiraz sepetlerinin